مروری بر نمایشنامه «موسیو ابراهیم» عليرضا كوشك
در باب هویت و همدلی
محمود حدادی
جامعه سنتی و پدرسالار را از تحمیل نقشهای اجتماعی به انسانها میشناسیم، از تحمیل نقش براساس جنسیت، ارشدیت و اعتبار تزلزلناپذیر سرالگوهای سنتی و مذهبی. بهطور نمونه نخستزادگی در این نظام، موهبتی شاهانه است و پسر ارشد را خودبهخود به مقامی همتراز با پدر میرساند و آمریت بر دیگر برادران و خواهران را به حکم عرف ارزانی او میدارد. شگفتا که به درون این نظام سختگیر یعقوبی، بااینحال رگهای از ملاطفت و رئوفت راه مییاید که واکنش بیحائل انسان در قبال انکارناپذیری چرخه نسلهاست؛ به این معنی که پدران اگر که میخواهند در خاطره نسلهای آینده زنده بمانند، محبت خود را بیش از همه نثار آخرین فرزند خود میکنند و پدربزرگان نثار فرزندزادگانشان. این نظام سنتی اما در قرون 17 و 18 رو به افول میگذارد. اینک فرد به عنوان هویتی یگانه به طلب حق هستی خاص خود برمیآید و در این راه هر آن چارچوب از پیش تعیینشده را درهم میشکند. کمالیابی، تحققبخشیدن به وجود خویشتن، پرورش استعدادهای فردی و زیستن براساس ذوق و معیار شخصی آمریت پدرسالارانه را پس میزند و توجیه اخلاقی خود را هم نه از نظام عرفی، بلکه از فلسفه روشنگری میگیرد. بازتاب ادبی این تحول، شکوفایی لطیفه، هجویه و طنز است و نشستن این انواع نکتهسنجانه و واقعبینانه ادبی به جای تمثیلهای تهذیبی. در چنین زمینه تاریخی است که انسان محض تحققبخشیدن به وجود خویشتن، از سرمشقهای تحمیلی میگریزد و در مسیری نو به جستوجوی همدل برمیآید. خون و تبار که تا پیش از این حامی او بودند، اینک چهبسا که دستوپاگیرش میشوند. در نمایشنامه «موسیو ابراهیم» همین تحول تاریخی است که در جان مومو رخ میدهد. مومو، شخصیت کانونی این نمایشنامه، میگوید هرباره در چرخش به دور خویشتن احساس میکند یک اتم است در میان هزاران اتم دیگر. ترجمان اجتماعی این احساس، آگاهییافتن او بر فردیت و برابری همه انسانهاست با یکدیگر. همین آگاهی انگیزه درونی او میشود تا از پدر و برادر نخستزاده خود دور شود و در یک حوزه فرهنگی در ظاهر بیگانه، به انسانی همدل با خویشتن برسد و در سلوک با او به کمالی که هماهنگ با ذات اوست، دست یابد. ادبیات درون درج عتیق خود سرنمادهایی جاویدان و بسا پیشاادبی دارد. نمایشنامه موسیو ابراهیم، به گواهی نویسندهاش، رابطهای بینامتنی با اثری از اریک امانوئل اشمیت، نویسنده فرانسوی، برقرار میکند. اشمیت از برندگان جایزه تئاتر مولیر فرانسه است. مولیر خود در قرن هفدهم اثری اسطورهای را با طنز بازپردازی کرده است و آن داستان آمپیترویون است که زئوس، خدای خدایان، خود را به صورت او درآورد تا از این راه، یعنی در مقام همزاد این مرد، یقین و اطمینان همسر او آلکمنه را زائل کند و او را - از نطفه خود- مادر هرکولس، فرزند خویشتن کند. وقوع این فریب ناگوار و مطرود با درآمدن زئوس به قالب آمپیترویون و نفی یگانگی یا فردیت او ممکن میشود. بهاینترتیب میبینیم آرزوی انسانی برای آنکه در حیات خاکی خود پیوسته وجودی یگانه و تعرضناپذیر داشته باشد، تا به سرچشمههای اسطوره میرود و از اعماق بیبن تاریخ نیرو و انگیزه میگیرد. جنبه شاداب نمایش، اجرای همه نقشها از سوی فقط دو بازیگر بود که به آن فضایی بیتعارف، بلکه صمیمانه و طنزآمیز میبخشید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.