درباره «پنج ثانيه برف» به كارگرداني مرتضي ميرمنتظمي
مرگ و شاعرانگی حوالی چنارهای خیابان ولیعصر
محمدحسن خدایی
تهران بازنماییشده در روایت «پنج ثانیه برف» عباس جمالی در مقام نویسنده و طراحی و کارگردانی مرتضی میرمنتظمی، تهران مخوف و زیستناپذیر و دیستوپیایی است که نفسها را به شماره انداخته و چشماندازهای پیشِرو را در غبار، مه، اندوه و رؤیاهای دستنیافتنی، از نظرها پنهان کرده؛ تهرانی که جنوب و شمال آن را میتوان با چنارهای در حال احتضار خیابان ولیعصر تخیل کرد که چگونه فقر و غنا را به هم متصل میکند تا بشود از دل وضعیت تاریخی اینجا و اکنون، شکافهای جنسیتی و طبقاتی را بهتر از گذشته به نظاره نشست. تهرانی که میتوان به تنه چنارهایش تکیه داد و سخن گفت، همچنان که میتوان بر تنه تبرزدهاش نشست و شعری سرود. «پنج ثانیه برف» روایت آدمهای ایستاده کنار چنارهای سربهفلککشیده است و نشسته بر چنارهای تبرزده. اولی تکگویی تکتک آن زنانی است که روایت عشق و ملال زندگیشان را در کنار چنارهای سربهفلککشیده بر زبان میآورند با بیانی عینی و رئالیستی. دومی تکگویی همان زنان است نشسته بر چنارهای قطعشده آن هم بعد از بهقتلرسیدن با روایتی شاعرانه و سوررئالیستی. روایت زنانی که در یک نقطه سرنوشت مشترکی مییابند: قاتلشان. همان کسی که مانند زنان نمایش، امکان روایت سرگذشت خود را مییابد. مردی که برای ابراز عشق، عقوبت میشود. اما بعدتر دچار اختلالات روانی و در پی انتقام و خشونت. مردی که همیشه به خود روغن میزند تا خاطره بدنهای آغشته به گازوئیل مردان متجاوز را از یاد برد. «پنج ثانیه برف» بهنوعی از زندگی «مرد ژلهای» الهام گرفته شده که روزگاری زنان را به قتل میرسانده. نمایش در پی بازنمایی دقیق آن ماجرا نیست. بیشتر، روایت زنان حذفشدهای از طبقات مختلف اجتماعی است که آمال و آرزوهای خود را بیان میکنند. روایت هر یک از زنان با روایت زنان دیگر در هم آمیخته و انقطاع یافته و تکمیل میشود. یک تکگویی جمعی که قرار است صدای متکثر زنان باشد. صدای محذوفانی که در حال روایت چشماندازها، فقدانها و خاطرات نسل خود هستند. تکگویی جمعی زنانهای که درنهایت با تکگویی مرد قاتل، از هم میپاشد یا حتی میتوان گفت کامل میشود. طراحی صحنه مرتضی میرمنتظمی یادآور «هفتچنار» عباس کیارستمی است. فضایی انتزاعی محصور در میان چنارهای خیابان ولیعصر و برف باریدهشده روی زمین که امکان حرکت و جابهجایی را فراهم کرده و توأمان فضا و مکان را در اختیار زنان نمایش میگذارد. استعارهای از سرنوشت مشترک زنانی که میتوانند در هر گوشهای از این شهر به دست قاتلی مشترک سلاخی شده و مورد تجاوز قرار گیرند. زنانی ساکن در تهران دودزده، از جنوب تا شمال. از خانهدار تا آوانگارد. زنانی که بیش از این قتل، به میانجی خشونت ساختاری حذف شده و برای بقا، در فرایند تولید مادی جامعه مشارکت کرده و انواع و اقسام حرفهها را کسبوکار خود کردهاند: خانهداری، کافهداری و خالکوبی. تکگویی جمعی، همان فرمی که عباس جمالی و مرتضی میرمنتظمی در تعینبخشی به محتوای نمایش «پنج ثانیه برف» انتخاب کردهاند، به شکل طعنهآمیزی در حال بازنمایی جامعهای است که گرفتار روایتهای سوبژکتیو و ذهنی افراد است در رابطه با واقعیتهای عینی جامعه. روایت زنانی که پیش از بهقتلرسیدن دستهجمعی، واجد حداقلی از عینیت و اتصال با امر واقع هستند و پس از بهقتلرسیدن است که گفتار آنها واجد شاعرانگی و استعاریشدن میشود که به شکل درخشانی این کیفیت گفتاری با قطعشدن درختهای چنار و معلقماندن آنها میان زمین و آسمان همراه میشود. از پس این معلقماندن نمایش دوپاره شده و گفتار زنانه، شاعرانه میشود. توگویی از پس فاجعه، زبان دچار اختلال شده و مکانیسم روانی یادآوری به فرایند سکوت و شاعرانگی تبدیل میشود. یک سکوت از پس فاجعه به میانجی فراموشی. سکوت زنانه و تکگویی پاياني مرد قاتل. مردی روانرنجور که یادآور قاتل زنجیرهای فیلم «ام» فریتس لانگ با بازی پیتر لوری است. همان قاتل کودکان که اعتراف میکند هنگام جنایت، گرفتار وضعیت حاد روانی میشده است. زنان نمایش «پنج ثانیه برف»، مانند اغلب زنان این دوره و زمانه در پی چیزی هستند که «نایلا کبیر» آن را «قدرتمندشدن زنان» نامیده است. فرایندی متشکل از سه عنصر منابع، عاملیت و دستاورد. در تکگویی تکتک این زنان میتوان هر سه عنصر را رصد کرد. منابعی که نهادهای جامعه در اختیار زنان قرار میدهند تا آنان با عاملیت خود، درست انتخاب کرده و در پی دستاوردهای مورد نظر خود باشند. اما روایت نمایش بر محدودیت منابع، انتخابهای ناگزیر، عاملیتهای ناتمام و صد البته دستاوردهای محققنشده اشاره دارد. روایتی پر از لکنت، اغراق و نوستالژی. روایت زیستهای ویران و لهشده و گرفتار حذف و طرد فردی و ساختاری. روایت خواست قدرتمندشدن و توانایی و شکست این تمنا. حدیث سرافرازی و زوال... معالوصف نمایش «پنج ثانیه برف» به شکل استعاری، روایت آدمها و درختان تهران است در فقدان چشماندازی روشن. تهرانی مخوف که امکان حذف زنان را در غیاب «منابع، عاملیت و دستاورد» عینیت میبخشد. اینروزها، سالنهای تئاتر پر از روایتهای شکست است. شکستهای فردی و جمعی که در فقدان امید در حال بازنمایی وضعیت جامعه هستند. اما باید در نظر داشت که روایت شکست اگر تبدیل به لذتی روانکاوانه شود، بیشک مازادی برای مخاطب نخواهد داشت الا همدلی و ملال. شاید بتوان در این روایتهای شکست، گفتار بنیامین را بار دیگر بر زبان آورد که «تنها بهخاطر آنان که اینروزها امید خود را از دست میدهند، نور امید در دلهای ما تابیدن گرفته است».شاید بتوان از پس گفتارهای شکست، سؤال همچنان مفتوح «چه باید کرد؟» را بار دیگر زنده کرد. سؤالی که همه را خطاب میکند و پاسخ حاضروآمادهای ندارد. اما توان همهگیرشدن و رستگاری و رهایی است در نهایت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.