|

همایون غنی‌زاده این روزها

بفروش، اما نه دلربا

رضا آشفته

همایون غنی‌زاده این‌روزها بسیار متفاوت است؛ با همایون غنی‌زاده آن روزهایی که هنوز گرفتار تئاتر خصوصی نبوده است، بنابراین این همایون چندان از تئاتر به معنای حقیقی‌اش دلربایی نمی‌کند که دلایلی مبرهن و متقن دارد که در ادامه این مطلب برایتان آشکار می‌شود. تئاتر خصوصی به‌اشتباه دامچاله‌ای برای برخی از کارگردان تئاتر ما شده است که دست به هر تمهید و ترفندی بزنند که از این آب گل‌آلود ماهی صید کنند. حتی آنهایی که سرشان به تن‌شان می‌ارزید هم در این خطا و انحراف به‌نظر گمراه‌تر از بقیه، پا در میدان گذاشته‌اند. تئاتر خصوصی با مفهوم تئاتر تجاری بسیار متفاوت باید باشد. تئاتر، تئاتر است و تئاتر تجاری نوعی تئاتر است که بر وجوه سرگرم‌کنندکی تأکید بیشتر دارد و به این دلیل مبرهن و واضح با هر تمهید و تبلیغی و ابزاری به دنبال سودجویی است و حتی متونی را در دسترس مخاطبانش قرار می‌دهد که عام فهم‌بودن‌شان داد می‌زند. همایون غنی‌زاده از سال 92 رو به سوی تئاتری آورد که تجاری‌بودنش بسیار بارزتر از تئاتر به معنای حقیقی‌اش است چنانچه هنوز هم در این وادی به دنبال متونی بوده است که همچنان پیکره تئاتری‌اش فریاد می‌زند. او در این سال دو متن ناب و اندیشمند از دو نویسنده ایرلندی را در تئاترشهر اجرا کرد؛ اجرائی که نمی‌توانست همان درون‌مایه و پیکره در انتظار گودوی ساموئل بکت و ملکه زیبای لینین، مارتین مک‌دونا را دربر گرفته باشد. این همان تمهیدات غیرمعمولی را دربر داشت که دیگر با همه زیرکی و درایت کارگردان، اما خط‌مشی‌اش خلاف‌آمد نظرگاه نمایش‌نامه‌نویسان به نام جهان است. دو مردی که هرکدام بر پیچیدگی‌های جهان معاصر با نمادها و نشانه‌های ریشه‌دار تأکید می‌کردند، اما همایون غنی‌زاده برای عامه فهم‌شدن یا به تعبیر دلالان، تئاتری گیشه‌پسندشدن دست به هر فرایند ضدتئاتری زده بود که در انتظار گودو نه‌فقط شیرفهم که بسیار طنازانه و جذاب هم به‌شمار آید. حالا می‌خواهد در این بازی ‌پیمان معادی هم به چالش کشیده شود؛ مهم نیست باز به قول همان دلالان، هدف این است: بفروشد! اگر ساموئل بکت زنده بود و می‌دید در تهران برای تماشای در انتظار گودویش بالن بر آسمان تئاترشهر آویزان کرده‌اند؛ حتما فورا به تهران می‌آمد و جلو این فاجعه را می‌گرفت. تئاتر با فروختن و گیشه میانه‌ای ندارد مگر تئاتر تجاری که دیگر مقوله‌ای است روشن که در آنجا هدف همان رسیدن به گیشه بهتر است، اما تئاتر می‌تواند درآمدزا نیز باشد اما هدف عمده‌اش یا همان رسالت عینی و ملموسش تدارک‌دیدن هنری درخور و زیباست که تفکر و فرهنگ و هنجار را به جامعه تزریق می‌کند و انگار فلسفه عملی است که در تکاپوی حال‌وهوای تازه‌ای است. این دگرگونی لازمه جامعه است و تئاتر می‌تواند و باید که چنین باشد. اما اینکه هدف، بفروشد، باشد! آنگاه پیامدهای گزنده و بی‌روحی جامعه بدون فرهنگ و آرمان را تهدید خواهد کرد. روشنفکری که نگاه کاسب‌کارانه داشته باشد، دیگر نه چراغی بر دست گرفته و نه حوصله دیگری را دارد. او فقط می‌خواهد بفروشد؛ فرقی نمی‌کند چه کالایی، مهم این است که زرق‌وبرق و لوکس بدنش تضمینی برای فروش سریع‌تر، بیشتر و راحت‌تر باشد. فرقی با فروش تلویزیون و لباس و از این‌دست ندارد اما در این قلمرو امنیت روانی جامعه تهدید می‌شود چون آن کالاها ضرورتا باید چنان ماهیت اقتصادی و تجاری داشته باشد که در آن ماده جلوه حقیقی‌اش خواهد بود. اما تئاتر که ماده نیست و نمی‌تواند در ابعاد مادی‌اش خلاصه شود. تئاتر هنر است و هنر با شعور و شهود هنرمندانش سروکار دارد و به‌درستی این همان روالی است که مؤثر است برای جامعه‌ای که در آن آرمان‌های حیاتی و انسانی از گمراهی‌های ناگزیر دور نگه داشته می‌شود. حالا اگر خود تئاتر صرفا کالا شده باشد، دیگر آن جلوه مادی را دربر نخواهد گرفت که وسیله‌ای در اختیار دیگران است برای رفاه‌مندی‌های تعریف‌شده در هر جامعه‌ای. همایون غنی‌زاده که با در انتظار گودوی دهه هشتادش اسم‌ورسمش از ایران هم بیرون رفت و سر از استونی درآورد که منجر به دو تولید بسیار سخت از سوفوکل (آنتیگونه) و برگرفته از متن چهارضلعی بکت («13-13تبصره 8») شد، حالا دیگر دچار تشویشی غریب شده است و از این متون بنام، رنگ‌ولعابی غریب‌تر را می‌نماید که از آن روح و جان حقیقی‌اش خبری نیست. به‌نظر او می‌تواند با همان الگوهای حقیقی هم درآمدزا باشد اما شاید نفروشد یا کم بفروشد و درواقع با حفظ آن استانداردهای حقیقی یک تئاتری ناب باشد که در 89 کالیگولایش از اثر جاودانه آلبر کامو ما را به خود آورد که هنوز هم می‌شود فلسفه را در صحنه به‌زیبایی عیان کرد. برای غنی‌زاده حیف است پول که ماده و ماهیت ضدمعنایی‌اش ویرانگر است. ماده باید باشد اما نباید رفت به دنبالش. ماده باید باشد چون همه چیزی که سرجایش هست. این هنر نیست، هنر همان کشف لایه‌های پنهان هر متن است که ریشه در هستی و بی‌کرانه‌ها دارد. این همان چیزی است که ما را می‌تواند به وجد آورد و زیبایی‌اش از سوی هنرمند تضمین خواهد شد. اما زمانه ما انگار در آمیزش با گمراهی‌ها، دوغ و دوشاب را یکی کرده و همه بلاتکلیف می‌مانیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.