ريزش نخبگان؛ رهاورد تعيين سقف بازنشستگي در صنعت نفت
منيژه احيايي
برش اول؛ مردانی از جنس فولاد اواسط تیرماه است و گرمای هوا بیداد میکند؛ خورشید با تمام توان بر خاک تفته زرخیز خوزستان و نوار ساحلی ایران در آبهای نیلگون خلیجفارس میتابد و قدرت خود را به رخ میکشد! فصل خرماپزان آغاز شده است! در گوشهای از این دیار باستانی، مردانی در تکاپو هستند! گرمای جنوب ناجوانمردانه به جان خستهشان تازیانه میزند و دوری از خانواده آزارشان میدهد؛ از گرمای هوا بیتابند و با وجود اين، همه هموغم خود را در سبد اخلاص گذارده و توسعه صنعت نفت را نشانه رفتهاند. سختی کار وقتی بیشتر میشود که گرمای جانکاه تابستان جنوب با هرم شعلههای پالایشگاههای نفت درهم میآویزد و پای رطوبت بالای 80 درصد هم به میان میآید و جهنمی واقعی را در سرزمین آمال و آرزوهای ایرانزمین رقم میزند. اما مردان نفت، مردانی از جنس فولادند! آرمان ایرانی قدرتمند و آزاد را در سر میپرورانند و در این مسیر حتی از بذل جان مضایقه ندارند و این تنها دلیلی است که این همه سختی را تاب میآورند و دم نمیزنند. برش دوم؛ آیا خون نفتیها رنگینتر است؟! صفحات روزنامهها را ورق میزنم؛ بیشتر آنها پر از اخباری است که حکایت یک بام و دو هوا را در ذهن میپرورانند. در بیشتر آنها اعتراضي خاموش نهفته است؛ «حقوقهای آنچنانی برای نفتیها! آیا خون نفتیها رنگینتر است؟!». به خود میگویم راست میگویند! راقمان این سطور گرمای طاقتفرسای جنوب و رنج دوری از خانواده را تجربه نکردهاند! آنها همواره به قیاس معالفارق دل خوش میکنند. مگر نفتیها چقدر حقوق میگیرند که باعث این همه حساسیت شده است؟! مگر نه اینکه کارکنان رسمی تا 10 سال اول حقوقی نزدیک به حقوق پایه کارگری دارند؟ قراردادیهای نفت هم که همیشه کف حقوق تعریفشده سازمان تأمين اجتماعی را میگیرند و دیگر چه جایی برای سفسطه و بهانهجویی است؟ از یکی از کارکنان رسمی میپرسم چند سال سابقه داری؟! میگوید: پنج سال. میپرسم پایه حقوقت چقدر است؟ میگوید: 930 هزار تومان. ادامه میدهد: تا 10 سال اول ضریب افزایش حقوق 10 درصد است و بعد از آن هم تغییرات بهتدریج و بر حسب شایستگیهای فردی است. میگویم: اما در همین مدت میتوانی از وام مسکن هم استفاده کنی؛ درست است؟! میگوید: بله! اما مگر دیگر سازمانها هم وام ندارند؟ اگر وام مسکن کارکنان رسمی نفت 50 میلیون تومان است؛ کارکنان بانک هم بعد از یک سال خدمت حداقل صد میلیون تومان وام مسکن میگیرند. اوضاع در بقیه سازمانها هم همینطور است. برش سوم اقتصاد مقاومتی؛ نفت و توسعه! «گاز ثروت است! نفت ثروت است؛ اما از این ثروتها خیلی مهمتر، نیروی انسانی بااستعداد و علاقهمند دارای توان کار است؛ این ثروت را داریم؛ اصل این است. اگر ملتی این نیروی انسانی را داشت، میتواند ثروتهای طبیعی خودش را هم استحصال کند و در خدمت ملت قرار دهد؛ اما اگر این را نداشت ثروتهای طبیعیاش هم در خدمت دیگران قرار خواهد گرفت». این جملات بخشی از بیانات رهبر انقلاب در دیدار با کارکنان صنعت نفت در عسلویه بود که در فروردینماه سال 1390؛ یعنی همان سالی که از سوی ایشان به نام سال «اقتصاد مقاومتی» نامگذاری شده است، بیان شد. 22 ماه بعد، اهمیت نیروی انسانی صنعت نفت در خلال سیاستهای ابلاغی اقتصاد مقاومتی بار دیگر رخ نمود. افزايش قدرت مقاومت و كاهش آسيبپذيري اقتصاد كشور، افزايش ذخاير راهبردي نفت وگاز كشور به منظور اثرگذاري در بازار جهاني نفت و گاز و تأكيد بر حفظ و توسعه ظرفيتهاي توليد نفت و گاز بهويژه در ميادين مشترک، به همراه مقابله با ضربهپذيري درآمد حاصل از صادرات نفت و گاز، به عنوان سه شاخصه اصلی اقتصاد مقاومتی راه را بر همه گمانهزنیها بست و شکی باقی نگذاشت که توسعه صنعت نفت به عنوان رکن اصلی اقتصاد کشور، باید با قدرت پیگیری شود؛ حال آنکه دستیابی به این هدف فقط از مسیر بهکارگیری نیروی انسانی نخبه امکانپذیر است. نیروی انسانی نخبه به جز حس وطنپرستی که انگیزه اصلی هر ایرانی در پیشبرد اهداف توسعهای کشور است؛ حمایت نیز میخواهد! اینکه بداند کار و تلاش شبانهروزی و ازجانگذشتگی او دیده میشود و اینکه برخی بیدردان هر از چند گاهی به جای اینکه مرهمی بر زخم دلشان بگذارند، نمک روی آن نپاشند! برش چهارم؛ کارکنان نفت و شائبه یک بام و دوهوای دولت اواخر سال گذشته سازمان برنامهو بودجه به عنوان متولی تهیه لایحه برنامه ششم توسعه، لایحهای را در بدنه کارشناسی خود تهیه کرد که در ان لایحه علاوه بر اینکه پاداش بازنشستگی در ازای هر سال خدمت 10 روز حقوق در نظر گرفته شده بود، فرمول محاسبه مستمری بازنشستگی نیز از معدل دو سال آخر حقوق و مزایا به پنج سال افزایش یافته بود. اگرچه با انتقادات واردشده بر این تصمیم سازمان مدیریت، پس از چندی این لایحه با تغییرات و حذف این بندها به مجلس ارائه شد، اما تصویب کلیات برنامه ششم توسعه در مجلس و بررسی جزئیات این لایحه در کمیسیون تلفیق که سرانجام به تعیین سقف پاداش بازنشستگی به میزان حداکثر پنج برابر حداقل پرداخت منجر شد، سیل درخواستها برای بازنشستگی پیش از موعد را در صنعت نفت رقم زد. درخواست بازنشستگی پیش از موعد، علاوه بر آنکه بار مالی زیادی برای صنعت نفت به همراه دارد، دست بزرگترین نهاد اقتصادی و تأمين سرمایه کشور را از نیروی انسانی نخبه خالی میکند و این به معنای تحققنيافتن اهداف پیشبینیشده در بازپسگیری سهم ایران از بازارهای جهانی نفت و در نهایت دستیابی به اهداف سند توسعهای کشور است. این مصوبه یک اثر دیگر نیز دارد و آن موج دلسردی از نادیده گرفتهشدن کارکنان صنعت نفت است. تأثیرات منفی این مصوبه به حدی بود که وزیر نفت را به واکنش واداشت؛ به طوری که وی رسما از کمیسیون تلفیق درخواست کرد در مصوبه خود درباره شمول تغییر مقررات پرداخت پاداش به بازنشستگان صنعت نفت بازنگری کند. بیژن زنگنه به بهارستانیها توصیه کرده تا به پیچیدگیهای صنعت نفت که سبب شده است پس از سالها کشوقوس و فرازونشیب، در سال ١٣٩١ مقررات ویژهای برای امور اداری و استخدامی صنعت نفت در مجلس تصویب شود، توجه کنند. برش پنجم؛ کاهش حمایتها و هجرت نفتیها صنایع نفت و گاز امروزه به یکی از مهمترین صنایع فعال در جهان بدل شدهاند. گسترش زندگی صنعتی و ناتوانی از یافتن جایگزینی برای سوختهای هیدروکربوری باعث شده تا این صنعت بخش قابل ملاحظهای از فعالیتهای جهانی را به خود اختصاص دهد؛ به طوری که امروزه به غیر از کشورهای صاحب ذخایر طلای سیاه که عمدتا در همسایگی ایران و محدوده خاورمیانه قرار گرفتهاند، بیشتر کشورهای صنعتی دنیا نیز سعی کردهاند تا از قافله عقب نمانند و با توسعه دانش فنی و ساخت تجهیزات موردنیاز صنایع نفت و گاز، همچنان دستی بر آتش داشته باشند. این موضوع باعث شده تا مشاغل مربوط به صنایع نفت و گاز همواره به عنوان یکی از کارآمدترین و پردرآمدترین مشاغل مورد توجه در دنیا قلمداد شود. به طوری که مؤسسه تحقیقاتی OIL & GAS JOB SEARCH با انتشار گزارشی اعلام کرد: در سال ۲۰۱۲ میلادی درآمد مالی افراد فعال در صنایع نفت و گاز با ۸.۵ درصد افزایش نسبت به مدت مشابه سال ۲۰۱۱ میلادی همراه بوده و این در شرایطی است که وضعیت اقتصادی بسیاری از کشورهای جهان در این سال بسیار وخیم بوده است. این مؤسسه بینالمللی با اشاره به رشد و افزایش حقوق کارکنان در صنایع نفت و گاز جهان، از استرالیا و نروژ به عنوان بهشت کارکنان صنعت نفت و گاز یاد کرد و گفت: در سال 2012 میلادی کارکنان صنعت نفت ایران و ونزوئلا با بیشترین کاهش حقوق روبهرو بودهاند. در این تحقیق که روی وضعیت حقوق دریافتی، مزایا، شرایط استخدام و چشمانداز آینده اقتصادی ۲۵ هزار نفر در ۵۳ کشور صورت گرفته، نشان میدهد افراد فعال در صنایع نفت و گاز دو کشور استرالیا و نروژ بار دیگر بیشترین حقوق دریافتی را در این سال داشتهاند. حقوق متوسط سالانه افراد نفت و گازی در این کشور ۱۵۰ هزار دلار اعلام شده است. در هر دو این کشورها صنایع نفت و گاز با کمبود زیادی در مهارتهای فنی روبهرو هستند؛ ازاینرو افراد متخصص در این دو حوزه حقوق و دستمزد کلانی دریافت میکنند. با وجود اين، در برخی کشورها حقوق افراد متخصص در صنایع نفت و گاز با کاهش نیز همراه بوده است که از آن جمله میتوان به دو کشور ایران و ونزوئلا اشاره کرد. براساس آمار در سطح جهانی تعداد افرادی که در سال ۲۰۱۲ میلادی در این صنایع از پاداش برخوردار شدهاند، ۷.۸ درصد افزایش داشته است. این مؤسسه درعینحال افزایش حقوق کارکنان این صنعت را در سالهای بعد نیز پیشبینی کرده و در گزارش خود شیب چهار تا شش درصد افزایش را مطرح کرده است. با این اوصاف، روشن است بخش عمدهای از نخبگان صنعت نفت کشومان راهی کشورهای اروپایی و حتی کشورهای همسایه میشوند تا مشقت فعالیت در صنعت نفت را تا حدودی به دور از محرومیتها جبران کنند. کشورهای همسایه ایران همچون قطر، امارات و عربستان که فعالیت مستمری در صنایع نفت و گاز دارند، ضمن دعوت به کار از نخبگان ایرانی، سعی میکنند تا آنها را با پرداخت حقوقهای بالا (بین پنج تا 25 برابر پرداختهای شرکت ملی نفت ایران) و پیشنهاد مشوقهایی همچون تأمين امکان تحصیل فرزندان کارکنان در کشورهای اروپایی و آمریکایی، به ماندن و فعالیت در این کشورها ترغیب کنند. هجرت نخبگان نفتی به کشورهای حاشیهای خلیجفارس یا شرکتهای برتر صنعتی در اروپا به حدی است که به گفته عبداله عباسیان؛ معاون مدیر در امور اداری کارکنان شرکت ملی نفت ایران، حدود 30 درصد از نیروهای آموزشدیده صنعت نفت در بدو استخدام برای ادامه فعالیت راهی کشورهای همسایه میشوند و این موضوع صرفنظر از هزینههای سنگین آموزشی که در طول سالیان دراز بر دولت تحمیل کرده است، ارتقای صنعت نفت را با مخاطراتي جدی مواجه ميكند. برش ششم؛ ویرانی یا آبادانی؟! هر کس که حتی اندکی با نفتیها و شیوه زندگی آنها آشناست، میداند زندگی برای کارکنان عملیاتی نفت آنچنان که دیگران میپندارند، زیبا و رنگارنگ نیست! روزهای نفتیها پر شده از کار طاقتفرسا در هوایی که بهسختی میتوان در آن نفس کشید! زمین داغ و تفتهای که جز چند ماه آخر پاییز و زمستان، بهسختی میتوان روی آن راه رفت. آسم، سرطان ریه، مشکلات ناشی از آلودگی خون به مواد سرطانزای شیمیایی، مشکلات کبدی و شنوایی که رهاورد فعالیت در این خطه زرخیز است و بدتر از همه رنج دوری از خانواده، فقط گوشهای از مخاطراتی است که آسایش را از بسیاری ازجانبرکفان نفت سلب کرده و راحتی و آرامش ایشان را هدف گرفته است. اما اوضاع برای کارکنانی که در قلب آبهای نیلگون خلیجفارس، چرخهای تولید و توسعه صنعت نفت را به حرکت درمیآورند، به گونه دیگری است و سختیهای بیشتری را به همراه دارد. دو هفته کار با نوبت کاری 12 ساعت در شبانهروز روی سکوهایی که کیلومترها از ساحل فاصله دارند؛ جایی که تنها راه دسترسی به آن فقط با هلیکوپتر یا قایقهای تندرو میسر است! دو هفته زندگی در اتاقکی که در یک گوشه آن یک تختخواب و کمد کوچک جا خوش کردهاند و تنها فضای باقیمانده به حدی است که دو نفر بهسختی میتوانند بر زمین بنشینند! در بعضی مواقع کار دشوارتر هم میشود! برخی از مشاغل کار بیشتری میطلبد و به تبع آن، دوری بیشتر از آغوش خانواده! در بعضی از مناطق و برخی از سمتهای عملیاتی، شیفت کاری از سیستم 1 - 1 (14 روز کار و 14 روز استراحت) پیروی نمیکند؛ در بعضی از حرفهها باید 14 روز روی سکو ماند و فقط یک هفته برای دیدار خانواده فرصت است. در شرایط سختتر، سه هفته کار و یک هفته استراحت تعریف شده است. یک هفته استراحتی که گاهی فقط به سه يا چهار روز ختم میشود یا حتی بهکل باید روی آن قلم گرفت؛ فرودگاههایی که پرواز نفتیها از آنها انجام میشود معمولا با مشکل کمبود ناوگان پروازی، تأخیر یا لغو پروازها به دليل بدی آبوهوا و وقوع گردباد و ذرات معلق هوا دستبهگریبانند و این یعنی اینکه در بسیاری از موارد امکان دیدار زن و فرزند تا مدتها ممکن نیست! سهم شرکت ملی نفت ایران از بودجه کشور بسیار کمتر از آن چیزی است که تصور میشود؛ مشکلات مربوط به تأمينهای مالی شرکت ملی نفت که وزیر نفت نیز بارها به آنها اشاره کرده، به حدی است که در بسیاری از مناطق عملیاتی حتی وسایل نقلیه لازم برای رساندن کارکنان به حاشیه شهرها نیز فراهم نیست.مدیران نفت اگرچه بر سختیهای مناطق عملیاتی اشراف دارند؛ اما بودجه محدود بسیاری از تلاشها را به بنبست میکشاند. دفاتر مشاوره مناطق عملیاتی پر است از پروندههایی که از آسیبهای روحی کارکنان عملیاتی و خانوادههای آنان حکایت دارد. شیوع باور نكردني بیماریهای روحی مانند افسردگی در میان کارکنان و خانوادههای آنان، درصد بالای مشکلات خانوادگی مانند طلاق، مشکلات تربیتی، اخلاقی و تحصیلی فرزندان و... که همگی ناشی از وضعیت اقامت طولانی در مناطق عملیاتی است، کارکنان و خانوادههای آنها را آماج تهدیدات جدی و جبرانناپذير قرار داده است. البته روزنامهها راست میگویند! رنج کارکنان معدن هم از رنج کارکنان عملیاتی نفت کمتر نیست! اما چرا باید به جای بهبود، سودای خام ویرانی را در سر پروراند؟! آیا بهتر نیست به جای هجمههایی که در بسیاری از مواقع ناجوانمردانه کارکنان زحمتکش نفت را هدف قرار داده است، فکری به حال کارکنان درگیر در مشاغل سخت کرد تا ترس از تأمين معاش، کابوس شبهایشان نباشد و واژه شوم ناامیدی بر فراز آسمان زندگیشان سایه نیندازد؟! آیا ارتقای معیشت انسانهای دیگری که در جایجای این خاک کهن از خود مایه میگذارند تا فردایی بهتر را رقم بزنند، در گرو تضعیف کارکنان همیشه در صحنه نفت است؟ کاش آنان که دستی بر قلم دارند یا تریبونی برای گفتن، میدانستند برای داشتن ایرانی آباد به جای تخریب باید ساخت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.