عبور از بیعملی به واقعگرایی
علی شهابی
پرده اول: 1392 «چه بسا این واقعگرایی به بیعملی در سیاست نزدیک شود؛ اما اشتباه است اگر واقعگرایی در سیاست را مساوی بیعملی در سیاست و کلبی مسلکی بخوانیم... ؛ بیعملی در سیاست کمهزینهتر است تا سیاستورزی رمانتیک که نتیجهاش نه تغییر و اصلاح که معلقشدن سیاست و میداندادن به ستیز است و رویدستماندن تعدادی اسطوره دستبسته و شکست خورده». (یادداشت سردبیر در بازخوانی کارنامه خلیل ملکی، اندیشه پویا، شماره 36، ص. 50) خواندن این سطور مرا به یاد «پند رودکی»1 انداخت. به یاد آورد در گیرودار انتخابات 92، برای دوستانم نوشته بودم: «گفتم اگر پدر نتوانست یا نخواست من هموار كرد خواهم گیتی را فرزند من به عجب جوانی تو این مگوی من خواستم ولی نتوانستم تا خود چه خواهی و چه توانی (ه. ا. سایه) همیشه باور داشتهام نسل ما عاقلتر و عملگراتر از نسل پدران ماست و همیشه این شعر سایه را دفاع ساده مردی سالخورده از پیشینه همنسلانش در برابر جوانان نوخاسته پرشور میپنداشتم. این روزها از پای که نه، از دهان افتادهام در محاجه با همسنوسالانی كه قصد شركت در انتخابات ندارند؛ عمدتا به این دلیل كه تا وضع چنین است و چنان است، رأیدادن بیهوده است و... نمیدانم بهراستی ما را چه میشود كه گیتی را به تمامی هموار میخواهیم تا شاید آنك بر سر همگان منت گذاشته و دستی بجنبانیم. تو گویی امروز از آن عملگرایی پُرمدعا، جز بیعملی پرتوقعی برجای نمانده است. همه ما، از کسانی که رأی میدهند و آنانکه رأی نمیدهند، میدانیم و مقریم که با خانهنشینی، جهان هموار نخواهد شد؛ پس شاید وقت آن رسیده عجب جوانی را کنار بگذاریم و اندكی از شور آرمانخواهی پدرانمان را بازیابیم». پرده دوم: 1394 بهمن ماه 94 است و در مرکبی راهوار عازم سفرم. روزهای پرتلاطم پیش از انتخابات را میگذرانیم و مصاحبه «ابراهیم اصغرزاده» را در دست گرفتهام با عنوان «دلایل ورود به انتخابات و نامزدی از مشهد»: «هر سه نیروی مردم، حکومت و احزاب، سهم خود را از این انتخابات برخواهند داشت و جایی برای جنگ خیابانی و دعوا وجود نخواهد داشت... بالعکس، معتقدم جامعه دارد به یک قرارداد، تفاهم ملی و یک سازمان گفتوگو میرسد... اکثریت جامعه ایران به این باور رسیده که رأی او تأثیر دارد و این بسیار مهم است.» (صدا، شماره 68، ص. 41) در حاشیه مجله با قلمی بیرمق نوشتهام: «به نظر میرسد تأثیر مردم (از میان سه نیروی مذکور) برای ایجاد یک سازمان گفتوگوی ملی، چندان معتنابه نباشد. در این میانه و در غیاب احزاب، شاید تنها خواست حکومت است که تعیینکننده است؛ هرچند درخصوص نقش مردم و تأثیر آن (میزان یا نحوه تأثیرگذاری آن در صحنه سیاست امروز ایران) باید بهشدت محتاط بود.» پرده سوم: 1396 مطلب «پند رودکی» را در واقع چهار سال پیشتر، در آستانه انتخابات 88 و در هوای آن روزها نوشته بودم. در ماههای منتهی به انتخابات 92؛ اما حال و هوا دیگر بود و نای و نفسی برای محاجه باقی نبود، اما باز هم قصد كرده بودم در انتخابات شركت كنم؛ به همان باور چهار سال پیش و به همان امید. انتخابات خرداد 96 در پیش است و باز هم قصه همان است. به یاد میآورم از خرداد 76 (نخستینبار که در انتخابات شرکت کردم)، همین قصه برای من تکرار شده است. سؤالات پیش روی ما امروز همان است که بود: شرکت یا شرکتنکردن در انتخابات؟ حمایت یا حمایتنکردن از روحانی؟ ... اگر نقطه وفاق فعالان سیاسی (مراد از فعالان سیاسی، سنخ ابراهیم اصغرزاده است) و توده قائل به مشارکت سیاسی (از قماش من)، در این باشد که هدف در ساختاری مردمسالار، استقرار خواست قاطبه مردم است؛ پرواضح است که در صورت تحققنیافتن این خواست، بدنه اجتماعی به ناگزیر نحیف خواهد شد؛ بنابراین، باوجود حرکت جامعه به سوی پذیرش واقعیتهای موجود (به شکلی غیر ارگانیک البته)، باید پرسید آیا بهواقع آرمان مردمسالاری در ایران معاصر (دستکم از بهمن 57 تا خرداد 76 و پس از آن تا امروز)، چنانکه در راستای یک سده مشروطهخواهی ایرانیان باشد، به پیش رفته است؟ این همان نقطهای است که معتقدم آرمان واقعگرایی را در سیاست، به دوراهی بیعملی یا ساختارشکنی (یا دستکم سیاستورزی رمانتیک به تعبیر رضا خجسته رحیمی) میکشاند. واقعیت آن است که واقعگرایی در سیاست امروز ایران، محتاج بازخوانی خواست قاطبه فعال در بدنه اجتماعی (و نه حتی قاطبه مردم ایران) در 20 سال گذشته (و نه حتی در تمام دهههای پس از مشروطه) است. واقعیت آن است که بازخوانی دقیق خواستهای بدنه فعال اجتماعی، امری است مقدم بر این سؤال که آیا امروز به آرمانگرایی (از جنس آنچه نزد پدرانمان دیدهایم) محتاجیم یا به واقعگرایی (از جنس آنچه نزد خلیل ملکی بوده است). واقعیت آن است مادامی که حرکت به سوی استقرار خواست قاطبه فعال در بدنه اجتماعی، به قدمهایی ملموس، توجیهپذید نباشد، کار برای امثال من در اقناع مجدد آنانی که گاه به دل امیدی داشته و حاضر به مشارکت در انتخابات شدهاند، هر روز سختتر از دیروز خواهد شد و در این میان، نحیفشدن بدنه اجتماعی (که عمدتا به سوی اصلاحطلبان گرایش دارند) امری است ناگزیر. امروز که روزهای مهیج اسفند 94 را از سر گذرانده و آثار آن را مرور میکنیم و امروز که همان سؤالات همیشه را درباره ارديبهشت 96 در ذهن داریم، من بیش از هر زمان دیگری در سالیان گذشته، مردد ماندهام که این نحیفشدن ناگزیر را بیعملی باید خواند یا واقعگرایی. 1. پند رودکی، عنوان شعر سایه است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.