مروری بر روابط رئیسجمهوری تازه لبنان با ایران
دشمن دیروز، متحد امروز
زینب اسماعیلی
از زمان برخاستن «میشل سلیمان» از صندلی ریاستجمهوری لبنان تا نشستن «میشل عون» بر این صندلی، 29 ماه طول کشید؛ آن هم بعد از 45 جلسه رأیگیری که در پارلمان لبنان تشکیل شد و بیثمر به پایان رسید. حالا به دنبال توافقهای صورتگرفته در لایههای پیچیده سیاسی داخلی لبنان و به طور خاص تأثیر حزبالله، ژنرال میشل عون به ریاستجمهوری انتخاب شد. فردی که شاید در تاریخ سیاسی چند دهه پرتنش لبنان نمیتوان او و نقشش را نادیده گرفت. ژنرال سابق که اکنون رخت دموکراتیک ریاستجمهوری بر تن کرده است. میشل عون، متولد ضاحیه بیروت است که بیشترین دوران فعالیتش، فرماندهی ارتش بوده اما تجربه ریاست دولت، نمایندگی پارلمان و رهبری «جنبش میهنی آزاد» را دارد. او فرمانده سابق ارتش لبنان است و از سال ۱۹۸۸ تا ۱۹۹۰ رئیس موقت یکی از دو دولت لبنان بود که با ارتش سوریه، حزبالله، جنبش امل و سازمان آزادیبخش فلسطین در جنگ بود. سال ۱۹۸۹ علیه نیروهای سوریه مستقر در لبنان اعلام جنگ کرد و در سال ۱۹۹۰ پس از تصرف بیروت به وسیله ارتش سوریه به سفارت فرانسه پناهنده شد و بعدا اجازه یافت به فرانسه برود. او 15 سال بعد به کشورش بازگشت و فعالیت سیاسی را از سر گرفت. در سابقه او مخالفت با حزبالله لبنان دیده میشود اما بعد از بازگشت از تبعید به این مخالفت پایان داد. کمکم تغییر موضع میشل عون درباره حزبالله موجب تغییر نگاه و استراتژی مقامهای آن زمان جمهوری اسلامی ایران شد. آنچنانکه با انتخاب میشل عون در روز دوشنبه مقامهای دیپلماتیک تهران، آن را به فالنیک گرفتند و این انتخاب را پیروزی سیاسی مردم لبنان و یک موفقیت تلقی کردند. فارغ از آنچه دوشنبه گذشته در پارلمان لبنان گذشت، این سؤال قابل طرح است که چگونه در کشوری 29 ماه پست مهم ریاستجمهوری خالی بوده و عملا هیچ اتفاق ویژه و بحرانی در آن کشور رخ نداده است؟ اگر از بحران «زباله» در بیروت بگذریم که در نوع خود بیشتر یک اعتراض مدنی بوده تا اینکه واکنشی جدی به بیدولتی باشد، باید گفت عملا سیستم سیاسی و نظامی در بیروت در حال ادامه حیات بوده و بازیگران سیاسی و کنشگران منطقهای و بینالمللی که در لبنان تأثیرگذار هستند، نیز در حال ایفای نقش خود بودند تا بالاخره توافقهای پشتپرده گره ناگشوده ریاستجمهوری در لبنان را گشود. توافق هستهای و رفع بنبست ریاستجمهوری بیروت رخهای متضادی را در خود جا داده؛ ساحل توریستی و شبهای پرطمطراقش را در کنار دیوارهای گلولهخورده و مردان شخصیپوش و کلاشنیکفبهدست جمع کرده است. اتمسفر سیاسی کشور هم چیزی مشابه چهره پر نقش و نگار بیروت است. سال گذشته برخی از حاضران در عرصه سیاسی لبنان معتقد بودند دستیابی به توافق هستهای بین ایران و کشورهای 1+5 میتواند سرآغاز حل مسئله ریاستجمهوری در لبنان شود. حتی اولین سفر منطقهای جواد ظریف به بیروت بعد از توافق در مرداد گرم سال گذشته، این زمزمهها را بیشتر کرد. او با مهمترین جریانهای سیاسی لبنان یعنی رئیس سنی پارلمان، نخستوزیر، وزیر خارجه و سیدحسن نصرالله دیدار کرد. دیدارهایی که در یک سال گذشته از سوی معاون حوزه عربی وزیر هم بهدفعات تکرار شد. حسین امیرعبداللهیان، معاون وقت عربی وزیر خارجه، شهریور و آبان نیز به لبنان سفر کرد و در جریان سفرهایش با مقامات ارشد این کشور دیدار کرد. جابریانصاری جانشین او نیز در اولین سفر کاری بعد از منصوبشدن به سمت معاونت عربی که یک هفته بعد از انتصابش انجام شد، لبنان را به عنوان مقصد انتخاب کرد و دیدارهایی با نخستوزیر و رئیس پارلمان و وزیر خارجه این کشور داشت که همچنان بنبست ریاستجمهوری را تجربه میکرد. رابطه گرم و صمیمانه جمهوری اسلامی ایران با حزبالله لبنان که پایگاه اصلی آن در ضاحیه و جنوب لبنان است، بر نقش و تأثیرگذاری تهران در بیروت افزوده است. اما گویا حل بنبست ریاستجمهوری در لبنان تنها با دستیابی به توافق هستهای ایران و 1+5 شدنی نبود. مسئله سوریه، حضور نیروهای مستشاری در جنگ و حمایت ایران از بشار اسد و در مقابل آن نقش عربستان در جنگی که جایجای سوریه را نشانه رفته بود، موجب شد دو کشور در جدالی نیابتی با هم قرار بگیرند و یکی از جدیترین حوزههای معطلمانده این کشمکش، وضعیت سیاسی لبنان بود. همه اینها در حالی اوج گرفت که دو کشور از برخی جریانهای سیاسی اصلی لبنان نظیر حزبالله، جنبش امل، گروه 14 مارس و گروه 8 مارس حمایت میکنند. سیاست سهمیهای اما تنوع و گونهگونی درونی لبنان اگرچه با توافقی مثل توافق طائف و سهمیهایشدن مناصب سیاسی کشور شاید ظاهری آرام به خود گرفته است اما بروز و ظهور بنبست 29 ماه در انتخاب ریاستجمهوری این کشور میتواند نشانگر دیگ جوشان اختلافاتی باشد که در لایه زیرین این ظاهر بهاصطلاح دموکراتیک در حال قل قل است. 30 سپتامبر 1989 به ابتکار عربستان، توافقنامه طائف بین گروههای سیاسی لبنان امضا شد که آن روزها 15 سال جنگ داخلی را تجربه کرده بود. براساس این توافق، نظام سیاسی لبنان به روش قانون اساسی پیشین خود بازگشت که برای همه طوائف لبنانی جایگاهی در بدنه سیاسی کشور در نظر گرفته شد. قوای سهگانه در کشور بین سه طائفه اصلی (مسیحی مارونی- سنی- شیعه) تقسیم شد که در آن منصب ریاستجمهوری متعلق به مارونیها، نخستوزیری متعلق به اهل سنت و ریاست مجلس نیز متعلق به شیعیان شد. نقشی تشریفاتی این سؤال را که چگونه یک نظام سیاسی میتواند نزدیک به 900 روز بدون ریاستجمهوری به بقای خود ادامه دهد، با سید جلال ساداتیان، استاد دانشگاه در میان گذاشتیم. او معتقد است ریاستجمهوری در لبنان از گذشته تاکنون بیشتر نقشی تشریفاتی بوده و در واقعیت انتخاب رئیسجمهوری به عنوان یک فرایند تشریفاتی انجام شده است. او به نظامهای سیاسی مشابهی که در آنها رئیسجمهوری نقش چندانی در آن ندارد، اشاره میکند؛ مثل هند که اگرچه این نقش تشریفاتی محسوب میشود اما تلاش میکنند این نقش خالی نماند. در مقابل در برخی کشورها مثل ایران و آمریکا، رئیسجمهور دارای قدرت است. ساداتیان در همین زمینه یادآوری میکند که در لبنان نهادهایی مثل پارلمان و نخستوزیری در همین مدت به کار خود مشغول بودند. این استاد دانشگاه در همین زمینه یادآوری میکند که «لبنان دوره بسیار سنگینی از بحران را پشت سر گذاشته ولی با حضور حزبالله به عنوان یک قدرت جدید در صحنه سیاسی و نظامی لبنان میتوانیم بگوییم تعادلی در لبنان برقرار شده، اگرچه پیش از آنهم احزاب مختلفی در لبنان بودند اما کشت و کشتار به راه افتاده بود. با حضور حزبالله و گروههای سیاسی در لبنان تعادل ایجاد شد که البته جدیترین بحرانی که در این دوران رخ داد، انفجاری بود که آقای حریری را به کشتن داد». او در همین زمینه به گسترشیافتن فعالیت حزبالله در سوریه و در جریان آزادسازی حلب اشاره میکند که نشاندهنده نقشآفرینی این گروه حتی در خارج از مرزهای لبنان است که در نوع خود موضوع مهمی است. رئیسجمهوری برای تعامل ساداتیان درباره انتخاب میشل عون در نظام سیاسی لبنان میگوید «میشل عون فردی تکنوکرات و رئیسجمهوری است که گروههای سیاسی با او مشکلی ندارند و ارتباطات متعاملی با او دارند». این استاد دانشگاه درحالیکه به «شعور سیاسی خوبی که در امروز لبنان ایجاد شده» اشاره میکند، میگوید: «میشل عون به نیروی نسبتا خنثی یا یک نیروی متعامل تبدیل شده که متوجه شده بعد نظامی جواب نمیدهد و برای امروز لبنان باید بعد سیاسی و همه جریانها با هم کار کنند تا لبنان روی پای خود بایستد». از این کارشناس منطقه درباره همسویی میشل عون با جریانهای غالب منطقه مثل ایران و عربستان میپرسم؛ «میشل عون برایند همه نیروهای لبنان است، آن هم نیرویی که بتواند با همه جریانهای سیاسی این کشور کار کند. نه اینکه منطبق با شرایط ایران یا منطبق با شرایط 14مارسیها باشد. او تجربه یک دهه گذشته صحنه سیاسی لبنان را دارد و گرایشهای مختلفی از خود نشان داده. اما لبنان امروز در آرامش است و عقلای سیاسی این کشور تشخیص دادهاند نیروی نسبتا متعاملی که بتواند این آرامش را حفظ کند، میشل عون است». او در همین زمینه اضافه میکند که «ایران ضمن اینکه مدافع حزبالله است اما با همه گروهها و جریانهای لبنان روابط حسنه دارد. جریان 8 مارس و 14 مارس هم آنگونه که انتظار میرفت، پیش نرفت؛ اگرچه عربستان دوست دارد نقش مؤثرتری در سپهر سیاسی لبنان داشته باشد اما کمتر زمینه آن را میبیند». بحرانهای بینالمللی و بیروت اینها همه در حالی است که نبرد در سوریه و جریان آزادسازی حلب و جنگ در یمن، بحرانهایی است که هر کدام در لبنان هم تأثیرگذار بوده؛ چون پای ثابت اغلب آنها، ایران و عربستان است که در رقابتی نفسگیر با هم قرار دارند. ساداتیان درباره این بحث معتقد است که باید تأثیر جریانهای داخلی و خارجی لبنان را با هم دید، جریانهایی که بر هم تأثیر و تأثر دارند. «بخش داخلی لبنان بیتأثیر از جریانهای بیرونی نیست، مسائل خارج از لبنان که مهمترین آن سوریه است. آنچه در حلب و بهنوعی در صحنه عراق رخ میدهد». او در همین زمینه درباره نقش عربستان در جریانهای سیاسی لبنان میگوید: «عربستان به نوعی پایگاه خود را در منطقه از دست داده و منزوی شده است. در مقطعی عربستان تأثیرگذاری زیادی داشت اما در چند ماه گذشته این نقش و پایگاه تضعیف شده. هم در سوریه شکستهای سنگینی خورده و هم در عراق و یمن آنچه را انتظار داشت، نتوانست به دست آورد. در نتیجه از لحاظ بینالمللی و پایگاهها و آرمانهای خودش شکستهایی خورده است. ازهمینرو آمریکا به اندازه قبل از عربستان حرفشنوی ندارد». درحالیکه رفع بنبست ریاستجمهوری در لبنان را نتیجه تعامل سعد حریری و پشتکردن او به عربستان میدانند، ساداتیان هم این احتمال را که حریری با عربستان دچار چالشهایی شده رد نکرد اما اظهارنظر شفافتر در این مورد را نیازمند کار میدانی دانست. بااینحال او معتقد است که با وجود تأثیرگذاری جریانهای خارجی «در داخل لبنان هم عقلایی هستند که سعی میکنند با وجود عوامل بیرونی مسائل داخلی خود را حلوفصل کنند».همه اینها در حالی است که لبنان بر بنبست 29ماهه ریاستجمهوری غلبه کرده اما مرحله اساسیتر نخستوزیری فعلا باقی مانده که میتواند چالش جدید کشورهای تأثیرگذار منطقه و جریانهای سیاسی داخل لبنان باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.