خانه «کافکا» کجاست؟
محمدعلیمرادی
آنهایی که فکر میکنند میتوان جهان ذهنی نویسندگان بزرگ را در قالب اشیا، تابلوهای نقاشی یا معماری به تصویر کشید، در برابر جهان پیچیده و گاه متناقض کافکا چه میکنند؟ آیا بنایی هست که بتواند واگویه تفکرات خالق رمان «مسخ» باشد؟ فرانس کافکا نویسندهای است که به زبان آلمانی مینویسد، اما آلمانی نیست. او اهل چک است و در یک خانواده یهودی متولد شده؛ ازاینرو تنهایی او عمقی هستیشناسانه داشته؛ چراکه او بین چکها، آلمانی و در میان آلمانیها، یهودی و در ميان یهودیها، اهل چک به حساب میآمد. حاصل اینکه او به هیچکدام تعلق نداشت و این امری بود که تنهایی او را رقم میزد؛ ادبیات او انعکاسی از این تنهایی است و طبعا اگر قرار است برایش خانهموزهای به یادگار بسازند، معماری آن باید دارای همین ویژگیها باشد. آنچه بازدیدکننده خانهموزه کافکا را در اولین دیدار شوکه میکند، همین عمق تنهایی فشرده شده در خانه است. بنای مورد نظر، عمارتی است که بههیچوجه خالی نمینماید، اما درون این محیط فشرده از اشیای موزهای و تاریخی، تنهایی با رنگ تیره اشیا و نور کم پنجرهها ما را یاد راوی داستان مردی میاندازد که یک روز صبح از خواب بیدار شد و دید عنکبوت شده است. بااینهمه کافکا به همان میزان هم روحیه طنز در آثار خود پنهان کرد تا شاید بعدها کشف شود و او را از اتهام قدیسبودن برهاند. ترکیب این دو حس متناقض- جدیبودن بیش از حد یک مرد شارح جریانهای انتقادی و طنازبودن جوانی که با دید انتقادی به دنیای پیرامون خود مینگرد- در یک فضای متشکل معمارانه کار سختی است، خصوصا آنجا که مخاطب باید صداهایی را که مدام در گوش نویسنده میپیچیده، در این فضای موزهوار احساس کند؛ بنابراین بهترین راه، تکیه بر مجسمههایی است که بیرون فضا منتظر دیدار پایانی مخاطب از خانه کافکا هستند. مجسمه اول برگرفته از داستان نه چندان کوتاهی است که کافکا آن را بارها و بارها پاکنویس کرده و بعید نیست که حتی نسخه نهایی مورد طبعش واقع نشده باشد و مجسمه دیگر ترکیبی از دو پیکره است که روبهروی هم در کنار استخری ایستادهاند. ابتکار استفاده و تکیه بر جزئیات، موزه کافکا را در این مرحله در رتبه بالاتری نسبت به موزههای مشابه قرار میدهد. شنیدن صدای حاشیه در فعالیت معمارانه این بنا بدل شده است به استفاده حداکثری از خرده ریزههای فراموشنشدنی در آثار کافکا و زندگی شخصیاش. ترکیبی از وسایل شخصی آقای نویسنده در کنار کاغذهای دستنویس و عکسهایی از آدمهایی که در زندگی او نقشآفرین بودند. کافکا در خلق آثارش تمرکز ویژه بر مسئله معماری داشت. در داستانهای او گویی پیش از آنکه نویسنده فضا را توصیف کند، آن را در ذهن خود معماری کرده و ساخته است. حالا در موزهخانه او میشود سراغ همین دقت را گرفت. کافکا به هزارتویه اعتقادی نداشت و نمیخواست مخاطب را با چیزهای شگفت، متحیر کند، او سادهترین چیزها را تعریف میکرد و درحالیکه خواننده گمان میبرد در یک خواب به سر میبرد ناگهان سلبی واقعیت به پیشانیاش برخورد میکرد. در خانهموزه او، این مقابله امر موهوم و واقعیت با استفاده از تکنولوژی و نورپردازی محقق شده. گاه صدای سوسکها میآید و گاه خرخر موشهای پیری که در داستانهای کافکا وول میخوردند. جاذبه زندگی در دنیای حقیقی همین است انگار که بعد از یک قرن، کافکا هنوز در اتاقش منتظر ما باشد، اینبار اما بدون دستی برای نوشتن و زبانی برای گفتن. ما، متن و معماری، همین!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.