مرور نمایشگاه «ولیعصر» با مهدی وثوقنیا
تلاش برای ثبت مستند يك خیابان
مریم میری
«ولیعصر» بلندترین خیابان تهران که شمال پایتخت را به جنوب آن متصل میکند، در قالب عنوان نمایشگاه «ولیعصر» از عکسهای مستند، به همت گروهی از عکاسان جوان گردآوری، مختصر و فشرده شده که این روزها در گالری راه ابریشم برپاست. عکسهای این نمایشگاه به وسیله مهدی وثوقنیا، استاد و مدرس عکاسی مستند از فعالیت گروهی تعدادی از دانشآموختگانش انتخاب و در معرض دید عموم گذاشته شده است. «ولیعصر» چند مجموعه عکاسانه از خیابانی است که برای بسیاری از ایرانیها و خصوصا اهالی تهران خاطرات فراوانی در خود دارد. منتها این بار نه این خیابان بلکه روایتی تصویری از دید چند عکاس خیابانی قرار است پیشروی مخاطب قرار گیرد. در یک نگاه کلی، عکاسان جوان حاضر در این نمایشگاه، توانستهاند با توجه به تجربه اندک خود روایتی مستند را متکی بر بیطرفی و صادقانه و تا حدی به دور از کلیشههای رایج از این خیابان هزارفرهنگ به مخاطب منتقل کنند و این موضوع آنگاه اهمیت پیدا میکند که بدانیم حوزه عکاسی این روزها با انواع نمایشگاههایی از این دست مواجه است که از این صفات، عموما بیبهره یا لااقل کمبهرهاند. نگارنده راز این اتفاق را در تأکید مؤکد این گروه عکاسان بر عکاسی مستند میداند، همانطور که وثوقنیا نیز به عنوان فردی اثرگذار در نمایشگاه «ولیعصر» معتقد است: «ما در دوره خاص تاریخی در ایران قرار گرفتیم، دورهای که همه چیز با سرعت تصورناشدنی در حال دگرگونی و گاه ویرانی است و ثبت مستند آنچه ما را در بر گرفته میتواند مخاطب را با شکل امروزش آشنا کند». ولیعصر یا هر جای دیگری اگرچه بسیاری معتقدند عکاسی مستند، نگاهی مختصر و موجزگونه به مسائل کلان دارد، در این نمایشگاه، با چنین اختصاری در فرهنگ بصری مواجه نمیشویم. اگرچه انتظار ما به عنوان بیننده از نمایشگاه عکسی که عنوان ولیعصر بر پیشانی دارد، تجربه بصری تاریخ، فرهنگ، سیاست و دیگر ویژگیهای متراکمشده در این موقعیت جغرافیایی است، اما حتی دیدن اندکی از جزئیات خیابان ولیعصر در یک کلیت با عنوان نمایشگاه عکس «ولیعصر» عایدمان نمیشود؛ چراکه بعضی از عکسها چه بهتنهایی و چه در کنار مجموعه خود، نشانی از تاروپود هویتی این خیابان ندارند و چهبسا میتواند در هر جای شهر گرفته شده باشند. اگر قرار است مخاطب با پیشفرض دیدن بخشی از خیابان ولیعصر از دریچه دوربین این عکاسان، وارد نمایشگاه شود، عکسها باید تداعیکننده بخشی حتی کوچک از این خیابان باشد که مخاطب را در حال و هوای هویتی آن قرار دهد. واکاوی یک خیابان آشنا کنار هم قرارگرفتن چندین قاب که مزین به المانهایی از این خیابان هستند، قطعا راهکاری روایتگر برای مستندسازی خیابان ولیعصر است اما اگر هر مجموعه عکس را جدا در نظر بگیریم، این خواسته ذهنی ما در نمایشگاه بیپاسخ میماند. بنابراین اگر خواسته ذهنی هر بازدیدکننده از نمایشگاه را صرفا، تلاش برای شناخت دوباره این خیابان بدانیم، شاید نمایشگاه میتوانست سخنان بیشتری برای ما داشته باشد، خصوصا آنکه وثوقنیا معتقد است انتخاب خیابان ولیعصر برای این نمایشگاه، چندان هم بیمناسبت نبوده: «خیابان ولیعصر، مسیر شناختهشده و ویژهای برای تهرانیهاست و عکاسی مستند از گذشته تا حال، سعی در نشاندادن چیزهایی دارد که برای همگان آشنا و عادی است. همین مسئله باعث میشود بتوانیم چیزهایی را که در لایههای زیرین این اجتماع شهری وجود دارد، بررسی و واکاوی کنیم». یک کار گروهی موفق از ویژگیهای مثبت این نمایشگاه اما «گروهی»بودن آن است. به نظر میرسد عکاسان شرکتکننده در این نمایشگاه، کار گروهی را در پروسه مستندسازی این خیابان آموختهاند و به آن احترام گذاشتهاند. اهالی دنیای نه چندان کوچک هنرهای تجسمی بهخوبی آگاهاند که برگزاری یک نمایشگاه گروهی تا چه حد کار پیچیده و محالی است و این موضوعی است که وثوقنیا هم با آن همداستان است: «نمایشگاه ولی عصر از دل کارگاهی بیرون آمده که سعی داشته نیمنگاهی به عکاسی مستند معاصر داشته باشد و در این راستا آنچه بسیار اهمیت دارد، تجربه و برخورد عکاسان در ثبت این موضوع است. فکر میکنم نمایشگاه حاضر با توجه به سابقه کم عکاسان آن تلاش خوبی در ثبت حال این خیابان به حساب میآید». شرط لازم و کافی اگرچه تکعکسهایی از مجموعههای گلناز زیبنده، رابعه ارینفر، ساجده عرفانی و سروش نعیمیذاکر بهتنهایی میتوانند در قالب یک عکس مستند راضیکننده باشند اما تحت عنوان مجموعهای به نام «ولیعصر» اغناکننده مخاطبانی که هر روز بیواسطه در این خیابان زندگی میکنند، نیستند. به عبارت دیگر این عکسها شرط لازم حضورشان در مجموعه ولیعصر را دارند اما این شرط کافی نیست. چهرههای رو به دوربین، انعکاس نور در شیشهها، جرثقیلهای آماده به کار، آدمهای مستأصل ایستاده در پیادهروها و... اگرچه به لحاظ بصری و تکنیک عکاسی، خوب از آب درآمدهاند اما یا بیانکننده نقطهنظر عکاسان این مجموعهها نیستند یا اینکه هنوز به کلیتی سازمانیافته و کاملکننده نرسیدهاند. خیابان ولیعصر در میان خیابانهای تهران خیابان منحصربهفردی است، چراکه جزئیات متنوعی را در خود جای داده و از مجموع این تناقضها هویتی مستقل و یکپارچه به نام خود ثبت کرده است، بنابراین به نظر میرسد تلاش برای ثبت مستند این خیابان جز از طریق مهندسی معکوس این صفت تقریبا غیرممکن است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.