|

اهمیت و لزوم پرسشگری از نامزدهای انتخابات در باره توسعه علمی کشور در گفت‌وگو با دکتر «رضا منصوری»

دانشگاهیان نظرشان را درباره مدیریت جامعه بیان کنند

گروه علم: با نزدیک‌شدن به انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا، هر نامزد و حزبی به تشریح فعالیت خود در حوزه‌های مختلف می‌پردازد تا آرای بیشتری به دست آورد. یکی از مواردی که گهگاهی نامزدها و احزاب اشاره‌ای به آن دارند، موضوع علم و فناوری است. برای مثال، اعلام برنامه‌های یک نامزد مبنی بر افزایش بودجه ناسا، می‌تواند رأی او را در میان طرفداران اکتشاف‌های فضایی افزایش دهد یا از میزان رأی وی در میان طرفداران صرفه‌جویی اقتصادی کم کند. به همین دلیل، موضوع برنامه‌های توسعه علمی نامزدها یکی از محورهای پرسش مردم و رسانه‌ها است. اما در چندسالی که انتخابات ریاست‌جمهوری در ایران برگزار شده است، نه هیچ نامزدی از برنامه‌های علمی خود سخن گفته است و نه مردم در این زمینه چیزی از آنها پرسیده‌اند. در موارد بسیار کمی هم که رسانه‌های علمی موضوع توسعه علمی را محور پرسش‌های خود قرار داده‌اند، نامزدها با بیان اینکه توسعه علمی مطالبه مردم نیست یا در وضعیت کنونی جامعه ما، اولویت محسوب نمی‌شود، خیلی سریع از این موضوع عبور کرده‌اند. خودداری از پاسخ‌گویی به چنین پرسش‌هایی در حالی صورت می‌گیرد که امروزه همه پذیرفته‌اند، علم بهترین و مؤثرین راهکار برای حل مشکلات جامعه است. چند ماه دیگر هم انتخابات ریاست‌جمهوری در ایران برگزار می‌شود؛ به همین دلیل از دکتر «رضا منصوری»، استاد فیزیک دانشگاه صنعتی شریف که با موضوع مدیریت علمی نیز آشناست، پرسیدیم علم در حل مشکلات جامعه چه نقشی دارد و چگونه می‌توان اهمیت این موضوع را برای افکار عمومی تشریح کرد. به باور دکتر «منصوری»، هنوز راه درازی مانده است تا مردم ما به نقش و جایگاه علم در مدیریت جامعه پی‌ ببرند. به باور وی هم مردم عادی، هم مدیران، هم دانشگاهیان و پژوهشگران و هم رسانه‌ها، هر یک به نوعی در پدیدآمدن این وضعیت سهیم هستند، ولی می‌توان با اتخاذ راهکارهایی، وضعیت را تا حدودی تغییر داد.

اولین پرسشی که در این زمینه مطرح می‌شود، این است که آیا لازم است رئیس‌جمهور یا کسی که برای انتخابات ریاست‌جمهوری نامزد می‌شود، در حوزه‌های علمی تخصص داشته باشد؟ خیر، هیچ لزومی نیست کسی که رئیس‌جمهور می‌شود، متخصص حوزه‌های علمی باشد، ما از رئیس‌جمهور انتظار دیگری داریم. قرار نیست رئیس‌جمهور در ایران یا در هر جای دیگر جهان، کارشناس در حوزه‌های تخصصی علمی باشد، منتها به عنوان سیاست‌مدار، باید کسی باشد که بتواند از بهترین مشاوران در زمینه‌های تخصصی مختلف استفاده کند. پس توانایی استفاده از مشاوران خبره و توانمند، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های یک رئیس‌جمهور موفق و کارآمد است. اگر فردی چنین قابلیتی نداشته باشد، معلوم می‌شود که رئیس‌جمهور خوبی نیست. برای مثال در بسیاری از کشورهای جهان و از جمله در خود آمریکا، برخی دانشمندان برجسته و حتی برندگان جایزه نوبل، مشاور رئیس‌جمهور یا معاون رئیس‌جمهور بودند. البته این موارد بسیار نادر است که خود رئیس‌جمهور یا معاونانش، متخصصان درجه‌یک در زمینه‌های علمی باشند که البته الزامی هم در این کار نیست؛ هرچند اگر این‌گونه باشد بسیار هم خوب است. چیزی که بسیار مهم‌تر است، این است که یک رئیس‌جمهور این قابلیت را داشته باشد هر جا که لازم شد، بتواند از مشاوران خوب استفاده کند؛ برای مثال خاطرم هست که سال‌ها پیش، رئیس‌جمهور آمریکا در جلسه‌ای حاضر شد که تعداد زیادی از متخصصان محیط زیست شرکت داشتند و با آنها مشورت کرد و چندین ساعت به نظرات آنها گوش داد. به بیان دیگر یک رئیس‌جمهور خوب باید این قابلیت را داشته باشد که بتواند مشاورانی را در حوزه‌های مختلف، انتخاب و از نظرات کارشناسی دانشمندان و کارشناسان حوزه‌های مختلف استفاده کند، ولی باز هم تأکید می‌کنم هیچ لزومی ندارد که خودش متخصص حوزه‌های گوناگون باشد. ولی مسئله اصلی این است که برخی از رؤسای‌جمهور به نظرات کارشناسان اهمیتی نمی‌دهند. برای مثال ممکن است یک رئیس‌جمهور با این بهانه که توصیه‌های محیط‌زیستی، با توسعه‌ انسانی، اقتصادی و اجتماعی ناهمخوان است، از عمل‌کردن به این توصیه‌ها خودداری کند. بسیاری از مدیران دیگر به توصیه‌ها و مشاوره‌های علمی نیز معمولا توجه نمی‌کنند. در این گونه موارد، بهترین رویکرد که بتوان آن مدیر یا رئیس‌جمهور را مجاب کرد، چیست؟ این طبیعی است که برخی از مدیران، نظرات کارشناسی را نپذیرند. معمولا کارشناس نظر خاصی دارد که ممکن است با نظر عموم مردم یا معدل جامعه تفاوت داشته باشد. معمولا هم رئیس‌جهمور (که برای کل جامعه تصمیم می‌گیرد)، به نظر عموم مردم یا به معدل نظر مردم توجه می‌کند. وجود چنین اختلاف‌نظری طبیعی است. گاهی برخی از متخصصان به اشتباه تصور می‌کنند هر چیزی را که آنها تشخیص دادند، الزاما باید اجرا شود. در تحولات اخیر دنیا، چیزی که همه، به‌خصوص کشورهای صنعتی، متوجه شدند این است که یک متخصص نمی‌تواند و لازم نیست درباره مشارکت‌های اجتماعی تصمیم‌گیری کند. اگر هم قرار است در این زمینه‌ها، تصمیمی اتخاذ شود، جمع متخصصان یک حوزه، با یکدیگر تبادل‌نظر می‌کنند و درنهایت می‌گویند که مثلا در حوزه محیط زیست چه باید کرد یا مثلا در آن مسئله خاص فیزیک، چگونه باید تصمیم گرفت یا چقدر باید هزینه کنند. بنابراین متخصصان نباید انتظار داشته باشند که رئیس‌جمهور به پیشنهاد یک متخصص عمل کند و اگر یک متخصص محیط زیست چنین انتظاری دارد، انتظارش بیجاست. ولی درعوض باید تلاش کند دیگران (یعنی هم متخصصان هم‌رشته خود و هم دیگر آحاد جامعه) را مجاب کند در وضعیت و شرایط کنونی، چه راهکاری بهترین است؛ ولی باید بداند خودش به‌تنهایی نمی‌تواند تصمیم‌گیرنده باشد. بلکه اجماعی از گروه‌ها باید نقش تصمیم‌گیرنده را داشته باشند. گفتید یک کارشناس نباید انتظار داشته باشد حتما به نظر یا پیشنهادش عمل کنند، بلکه اجتماع یک گروه علمی باید به یک نتیجه مشخص برسد و به اطلاع مدیران مثلا رئیس‌جمهور برساند. اگر کارشناسان به چنین اجماعی رسیدند، چگونه می‌توانند با رئیس‌جمهور تعامل کنند یا به نتیجه مشترک برسند؟ جامعه بالغ راهکارها و سازوکارهایی را پیش‌بینی می‌کند که نظرات گروه‌های علمی را به گوش بخش‌های سیاسی و مدیران تصمیم‌گیرنده برساند تا به آن توجه کنند و در حد مقدورات کشور برای اجرای این پیشنهادها تلاش کنند. این وضعیتی است که در جوامع بالغ جریان دارد، اما در جوامع نابالغ یا توسعه‌نیافته، چنین سازوکارهایی ایجاد نشده است و در نتیجه ممکن است یک رئیس‌جمهور به سخنان یک کارشناس گوش دهد و ممکن هم است به سخنان کارشناس گوش ندهد، این دیگر کاملا به روحیات شخص رئیس‌جمهور بستگی دارد. ما هم‌اکنون در ایران، هنوز هم این سازوکارها را نداریم، ولی در شرف راه‌اندازی چنین سازوکارهایی هستیم. یکی از نکاتی را که کارشناسان به عنوان نقطه‌ضعف مدیریت علمی کشور بیان می‌کنند، این است که برای ارزیابی قابلیت و توانایی‌های یک مدیر علمی (مانند وزیر آموزش عالی یا معاونت علمی رئیس‌جمهور) به سابقه و عملکرد سیاسی این افراد بیشتر توجه می‌کنند. نظر شما چیست؟ چه‌کار می‌توان کرد که کارایی مدیران علمی افزایش یابد یا در ارزیابی‌ها، به این کارایی بیشتر توجه کنیم؟ وقتی درباره ایران صحبت می‌کنیم، می‌توانم بگویم از دید شخص من به عنوان یک فرد دانشگاهی، چه اشکالاتی در تصمیم‌گیری وجود دارد. ولی به این نکته هم توجه کنید که هرچند ما سازوکارهای کاملی برای ارزیابی کلی نداریم، ولی به‌هرحال می‌توان راهکاری برای این منظور پیدا کرد. برای مثال، مجلس از نمایندگان مردم تشکیل شده است و هر تصمیمی که در مجلس گرفته می‌شود، ما هم باید بپذیریم چون این تصمیم‌ها بیانگر این است که بخش زیادی از مردم جامعه ما این‌گونه فکر می‌کنند. اگر ما هنری ‌داشته باشیم در این است که به عنوان شهروند، افرادی را به مجلس و از آنجا به کمیسیون‌های تخصصی بفرستیم که از دید ما بتوانند عاقلانه‌تر تصمیم بگیرند، نه کسی که در مقام تصمیم‌گیری، حب و بغض‌های فردی و گروهی و جناحی را دخالت می‌دهد. اما دیگر بیش ‌از این نمی‌توان کاری کرد. هر وقت گروهی این تلقی را داشتند که مدیران ما وضعیت جامعه را درک نمی‌کنند یا گروهی بیان کرد مدیران بدی انتخاب شده‌اند، نشانه این است که سازوکارهای اجتماعی ما اشکال دارد. «Discourse» که ما در فارسی آن را «گفتمان» ترجمه کرده‌ایم، پدیده مدرنی است و لازم است ما هم امروزه گفتمان را تمرین کنیم، یعنی درباره موضوعات مختلف، با یکدیگر بحث و گفت‌وگو و تبادل‌نظر داشته باشیم، همایش تشکیل دهیم و اطلاع‌رسانی کنیم. مجموعه این فعالیت‌ها در عرف مدرن علمی، گفتمان نام دارد. متخصصان ما باید سعی کنند به این گفتمان‌ها دامن بزنند و آن را گسترش دهند. بحث و تفکر آزاد در یک زمینه خاص، در جامعه ما هم باید گسترش یابد. این مرحله، مرحله تصمیم‌گیری نیست، اما از طریق گسترش این بحث‌ها و تبادل‌نظرها، مدیران کشور در جریان نظر متخصصان قرار می‌گیرند و در نتیجه می‌توانند تصمیم‌های درست‌تری اتخاذ کنند. متأسفانه ما با پدیده گفتمان چندان آشنا نیستیم و این پدیده در ایران بسیار ضعیف است. البته مواردی هم دیده شده است که رسانه‌های مختلف درباره موضوعات مختلف بحث کرده‌اند یا حتی مجلس، متخصصان و دانشگاهیانی را دعوت کرده و پای سخنان آنان نشسته است، همه اینها، نمودهای مختلفی از گفتمان است. ما باید به این بحث‌ها دامن بزنیم و آن را گسترش دهیم. اما زمانی که تصمیمی گرفته شد، باید آن را بپذیریم، حتی اگر به عنوان متخصص فکر می‌کنیم نادرست است. ما باید سعی کنیم ارتباط‌مان را با جامعه قوی‌تر کنیم وگرنه اظهارنظرهایی که راه به جایی نمی‌برد، به «نق‌زدن» و «غرزدن» تبدیل می‌شود که نتیجه‌بخش نیست و به باور من، عمل نابخردانه‌ای است. ما از متخصص انتظار نداریم نق بزند، بلکه انتظار داریم از سازوکارهای اجتماعی موجود استفاده كرده یا تلاش کند سازوکارهای اجتماعی قوی‌تر و کارآمدتری به وجود بیاید که البته در این زمینه، رسانه‌ها هم باید همکاری و کمک کنند. در دوره گذشته انتخابات ریاست‌جمهوری، برخی از فعالان حوزه‌های علمی می‌گفتند ما هم باید مانند گروه‌های دیگر (سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، ورزشی و...)، از نامزد ریاست‌جمهوری بخواهیم برنامه‌هایش را در حوزه‌های علمی بیان کند که البته نامزدها از این پیشنهاد چندان استقبال نکردند. چند ماه دیگر هم در ایران انتخابات ریاست‌جمهوری برگزار می‌شود. آیا خوب است که ما هم از نامزدهای ریاست‌جمهوری بخواهیم برنامه‌هایشان را برای توسعه علمی کشور بیان کنند؟ بله، به نظر من، پیشنهاد بسیار خوبی است و باید تأکید کرد یکی از وظایف‌ما، همین است که از نامزدها بخواهیم برنامه‌هایشان را ارائه دهند. البته باید به این موضوع هم توجه کنیم ما تاکنون سازوکار مدنی ایجاد نکرده‌ایم که نامزدهای ریاست‌جمهوری در این زمینه فعالیت کنند. برای مثال، ما احزاب فعال و قدرتمندی نداریم که فعالیت‌های رئیس‌جمهور را رصد و نقطه قوت و ضعف آن را مشخص کنند و درعین‌حال در فرصت‌های مناسبی مانند موعد تبلیغات انتخابات ریاست‌جمهوری، برنامه‌های خود را بیان کنند. ما حزبی نداریم که نامزد آن حزب بخواهد برنامه‌ها‌یش را برای موضوع‌های مختلف بیان و تشریح کند. ما در انتخابات گذشته چندین نامزد داشتیم، در انتخابات آینده هم احتمالا چندین نفر داوطلب انتخابات می‌شوند؛ ولی باید در نظر داشته باشیم که آنها وابسته به حزب مشخص و جریان خاصی نیستند که برنامه‌های مدونی داشته باشند؛ البته شاید این داوطلبان از دل گروه‌هایی بیرون آمده باشند یا گروه‌هایی از آنها حمایت کنند؛ ولی به‌هرحال وابسته به حزب خاص (به معنای تمام سازوکارهای مدنی آن)، نیستند. اگر ما احزاب قدرتمندی ‌داشتیم و حتی دولت‌ها این احزاب را تقویت می‌کردند، می‌شد انتظار داشته‌ باشیم که این احزاب، برنامه‌های درازمدتی داشته باشند؛ ولی متأسفانه ما چنین احزابی نداریم. بااین‌همه می‌توان گفت این فکر کاملا بجایی است که ما از نامزدها و داوطلبان انتخابات ریاست‌جمهوری بخواهیم برنامه‌های توسعه علمی خود را ارائه دهند. رسانه‌ها و مردم باید از نامزدها بخواهند برنامه‌ها‌یشان را تشریح کنند. نامزد باید به طور شفاف برنامه‌هایش را تشریح کند و توضیح دهد قرار است چه کسانی این برنامه‌ها را اجرا کنند؛ حتی باید از قبل، وزرایش را معرفی کند تا معلوم شود چه برنامه‌ای دارد، چه کسانی این برنامه‌ها را نوشته‌اند و چگونه می‌خواهند این برنامه‌ها را اجرا کنند. در نظر داشته باشید که نوشتن برنامه با اجرای آن تفاوت زیادی دارد. ممکن است یک نامزد برنامه بسیار خوبی را اعلام کند؛ اما باید پرسید او توانایی دارد که این برنامه را به‌خوبی اجرا کند؟ آیا افراد کارآمدی دارد که وارد کابینه‌اش کند که مجری برنامه‌های پیشنهادی‌اش باشند؟ باید مشخص شود اگر کسی برای بار دوم نامزد شده است، تا چه حد به برنامه‌هایی که اعلام کرده بود، پای‌بند بوده و توانسته آنها را اجرا کند. اینها بخشی از وظایف رسانه‌ها است و رسانه‌ها باید به‌خوبی به این موضوعات بپردازند. نکته مهم دیگر آنکه در دوره‌های گذشته برخی از رسانه‌ها از نامزد‌ها می‌خواستند برنامه توسعه علمی خود را ارائه دهند؛ اما نامزدها با بیان اینکه موضوعات دیگر مانند موضوعات معیشتی یا تورم و بی‌کاری برای مردم در اولویت است، از پاسخ‌دادن به پرسش‌ در زمینه توسعه علمی خودداری می‌کردند. به نظر شما آیا چنین دلیلی برای ارائه‌ندادن برنامه توسعه علمی موجه است؟ به نظر من این استدلال ضعیفی است و نامزدی که نمی‌تواند به‌خوبی به پرسش‌ها پاسخ دهد، به آن متوسل می‌شود. اولویت‌داشتن یا نداشتن یک موضوع، دلیل نمی‌شود که در آن زمینه پاسخ‌گو نباشند. موضوعات و مسائل کشور متنوع‌ هستند؛ ولی به‌هرحال باید برای توسعه علمی برنامه داشت. برای مثال دولتی بیان می‌کند موضوعات اقتصادی برای او اولویت دارد؛ ولی به‌هرحال باید درباره موضوع علم، جوانان، ورزش یا امنیت برنامه داشته باشد و نظر بدهد؛ حتی اگر این موضوعات در اولویتش نباشند. من به‌عنوان یک شهروند یا یک دانشگاهی نمی‌توانم بپذیرم که یک نامزد این‌گونه استدلال کند. یک نامزد می‌تواند اولویتش را اعلام کند و مثلا بگوید موضوعات امنیتی برای من در اولویت است؛ ولی به‌هرحال باید درباره موضوعات دیگر برنامه داشته باشد و نظر بدهد. فرض کنیم موضوع علم یا توسعه علمی، اولویت پنجم، دهم یا اولویت آخر باشد، در هر صورت باید برنامه‌اش را ارائه دهد و نظرش را بگوید. نامزد انتخابات می‌گوید چون موضوع علم و توسعه علمی، خواست و مطالبه عمومی نیست، در اولویت برنامه‌های من هم قرار نمی‌گیرد و من لزومی نمی‌بینم در این حوزه وارد شوم. اکنون این پرسش پیش می‌آید که جامعه دانشگاهی ما چه‌کار باید بکند تا مردم ما با اهمیت و کارایی برنامه‌ریزی علمی آشنا شوند و در چند دهه آینده، توسعه علم هم به یکی از مطالبات مردمی تبدیل شود؟ این انتظار را از جامعه علمی داریم که در زمینه تخصصی‌ خود، نظرشان را درباره جامعه علمی و آینده کشور بیان کنند. این یکی از کارهایی است که متخصصان باید انجام دهند؛ برای مثال در علوم فیزیکی، ما باید مشخص کنیم که امروزه، پژوهش‌های مربوط به علوم فیزیکی در چه وضعیتی است و در چه جهتی حرکت می‌کند؟ ما در کشورمان چه ضعف‌ها و قوت‌هایی در این زمینه داریم؟ نیازهای امروز و فردای ما چیست؟ اینها موضوعاتی است که متخصصان زمینه‌های مختلف باید برای ما بیان کنند. رسانه‌ها هم باید از متخصصان بخواهند که نظرشان را در این زمینه بیان کنند تا مردم آگاه شوند؛ ولی هم‌زمان با این، نامزدهای انتخابات باید در این موارد، نظرشان را اعلام کنند تا مردم بدانند آنها چگونه فکر می‌کنند. مردم باید بدانند نامزد انتخابات چه اهداف و برنامه‌هایی دارد و آیا توانایی اجرای این برنامه‌ها را دارد یا خیر. برای مثال اگر همه متخصصان کشور بگویند موضوع آب یا انرژی برای بقای کشور حیاتی است و دلایلش را هم دراین‌باره بیان کنند، در این صورت یک نامزد ریاست‌جمهوری هم باید حتما بیان کند که دیدگاهش درباره این نظر متخصصان چیست و چگونه می‌خواهد با یک مشکل یا تهدید مقابله کند؟ و چه برنامه‌هایی برای اجرای بهتر یک هدف دارد این موضوع باید یکی از مطالبات مردم هم باشد. به نظر منِ شهروند عادی (که با مشکلات اقتصادی زیادی مواجه هستم)، موضوع اقتصاد باید در اولویت باشد تا مشکل معیشت، تورم و بی‌کاری حل شود. از طرف دیگر، پژوهش‌های علمی فقط بودجه‌های ما را می‌بلعد، بدون اینکه دستاورد محسوسی در زمینه حل مشکلات کشور یا مشکلات آحاد جامعه داشته باشد؛ پس پژوهش برای ما لازم نیست؛ البته پژوهش خیلی خوب است؛ ولی برای اروپا که پول زیادی دارند و مثل ما هم مشکل اقتصادی ندارند. نکته‌ای که شما به آن اشاره کردید، بیان‌کننده این است که ارتباط بخش علمی ما با جامعه ضعیف است. من به وجود این مشکل اذعان دارم و تا حدود زیادی هم این مشکل را از دانشگاهیان می‌دانم که در 80، 90 سال گذشته نتوانسته‌اند به‌گونه‌ای که برای رسیدن به جامعه مدرن لازم است، با مردم ارتباطی برقرار کنند. ما در این زمینه کم کار کردیم اما الان شاید فرصتش نیست که به همه جوانب این موضوع بپردازیم. اما به عنوان یک مطالبه اجتماعی به این نکته اشاره می‌کنم که وظیفه یک متخصص دانشگاهی است که نظراتش را بیان و پیش‌بینی کند که در آینده با چه مشکلات یا تهدیدهایی روبه‌رو خواهیم شد و ما باید به چه مواردی توجه کنیم. البته باز هم باید تأکید کنم این گفته به این معنی نیست که سیاست‌مدار باید حتما به این نظرات یا توصیه‌ها عمل کند. دانشمند، کارشناس و متخصص باید نظرش را بگوید، سیاست‌مدار هم باید نظر و برنامه‌اش را بیان کند و در نهایت مردم باید تصمیم بگیرند به کدام نامزد و کدام برنامه رأی دهند. هرچند سیاست‌مدار موظف نیست همه پیشنهاد‌های کارشناسان را عملی کند ولی متخصص و دانشگاهی باید نظرش را بیان کند و بگوید چنین اتفاق‌هایی در دنیا در حال روی‌دادن است و نسبت به پدیده‌های مشکل‌سازی که در آینده ممکن است روی دهد، هشدار دهد. مثلا بگوید در زمینه علمی، چه اتفاق‌هایی در دنیا در حال روی‌دادن است که منجر به یک تهدید یا یک فرصت برای کشور ما خواهد شد و اگر ما با این تهدید مقابله یا از آن فرصت استفاده نکنیم، چقدر متضرر می‌شویم. شاید مردم عادی نتوانند چنین چشم‌اندازهایی را ببینند، اما متخصصی که می‌بیند باید در این زمینه‌ها صحبت کند. اما در نهایت تصمیم با مردم است که به چه سیاست‌مداری و با چه اهداف و برنامه‌هایی رأی دهند و این هم بر عهده فرد منتخب است که چگونه برنامه‌هایش را عملی کند. در صحبت‌هایتان گفتید که ارتباط جامعه دانشگاهی با بدنه اجتماع ضعیف است. برای ترمیم و جبران این ضعف‌ها و تقویت این ارتباط چه کار می‌توان کرد؟ این کار لازم است و راه‌های مختلفی هم برای انجام آن وجود دارد. یکی از مهم‌ترین روش‌ها این است که کاری کرد تا مردم مطمئن شوند بدون پژوهش نمی‌توان جامعه‌ای را اداره کرد. متأسفانه ما هنوز این موضوع را نپذیرفته‌ایم و مردم و مدیران ما به این باور نرسیده‌اند که پژوهش برای اداره کشور بسیار مهم است. یک نشانه‌اش هم این است که ما در چندین برنامه پنج‌ساله‌ای که اجرا شده است، هنوز نتوانسته‌ا‌یم بودجه تحقیقات را افزایش دهیم و به مرز مطلوبی برسانیم. باز هم تأکید می‌کنم که بخشی از تقصیرها به گردن پژوهشگران و مؤسسه‌های پژوهشی است چون آنها برای مردم روشن نکرده‌اند که پژوهش چه اهمیت و نقشی در اداره جامعه ما دارد. پس وظیفه بخش پژوهش کشور و مدیران سیاسی خردمند است که کمک کنند جامعه به اهمیت پژوهش پی ببرد. تا جامعه اهمیت این موضوع را درک نکند، مدیران ما هم درک نمی‌کنند و اگر جامعه درک نکند و مدیران همان رویه سابق را در پیش بگیرند، مشکلی که داریم به همان شکل ادامه پیدا خواهد کرد. من به عنوان یک شهروند عادی می‌پرسم این همه تبلیغ می‌کنند که ما در زمینه علمی و پژوهشی پیشرفت کردیم و سرآمد جهان هستیم، اما من در عمل می‌بینم که ما همچنان با همان مشکلات همیشگی مواجه هستیم. به بیان دیگر پیشرفت علم و پژوهش در کشور نتوانسته است هیچ‌کدام از مشکلات ما را حل کند. چرا ما نتیجه پژوهش‌های علمی را در حل مشکلات جامعه نمی‌بینیم؟ این یک اشتباه موحش است که ما دچارش شدیم و متأسفانه برخی از همکاران دانشگاهی ما هم در سال‌های گذشته، در بروز این سوءتفاهم نقش داشتند و به‌همین‌دلیل جامعه در این تصور کاذب قرار گرفت که ما به لحاظ علمی در جایگاهی بسیار رفیع و بلند‌مرتبه‌ای در سطح جهانی قرار داریم. اگر بخواهیم واقع‌بینانه اظهارنظر کنیم، باید بگوییم جامعه دانشگاهی ما در دو دهه گذشته وارد دوره‌ای از تحول علمی شده است. ما در این دوره، عملا از وضعیت صفر شروع کردیم و هم‌اکنون هم مشغول فعالیت‌هایی هستیم که خوشبختانه دستاوردهای خوبی هم داشتیم منتها باید دانست این دستاوردها نسبت به کشورهای ضعیف و عقب‌مانده چشمگیر است، اما نسبت به کشورهای پیشرفته در وضعیت بسیار نامطلوبی قرار داریم، یعنی به لحاظ علم و فناوری فاصله زیادی با این کشورها داریم. مدیران علمی، به تعداد و آمار مقاله‌ها اشاره می‌کنند و براساس تعداد زیاد این مقاله‌ها، به برتری علمی ایران حتی نسبت به کشورهای پیشرفته تأکید می‌کنند. بله، امروزه تعداد زیادی مقاله‌ از دانشگاهیان ما در نشریات و ژورنال‌های علمی بین‌المللی منتشر می‌شود ولی بررسی‌ها نشان داده است تعداد زیادی از این مقاله‌ها ساختگی است، درصد زیادی از آنها هم بی‌کیفیت و بی‌ارزش است. درمجموع باید گفت متأسفانه ما هنوز به آن مرتبه‌ای نرسیده‌ایم که توانایی طرح پرسش‌های پیچیده علمی را در ایران داشته باشیم. بنا بر این، باز هم تأکید می‌کنم دانشگاهیان ما از ابتدای انقلاب تاکنون و به‌ویژه در دو دهه اخیر، زحمت‌های بسیاری کشیدند ولی ما هم‌اکنون در آغاز یک تحول بزرگ علمی قرار داریم. یکی از دلایلی که باعث می‌شود فعالیت‌های علمی خیلی زود به نتیجه نرسد، پیچیدگی‌های مفهومی و دشواری‌های ساختاری در علم است. علاوه بر این، پیشرفت در حوزه علم و فناوری نیازمند سرمایه‌گذاری‌های کلان است ولی متأسفانه دولت‌های ما نشان ندادند عزم راسخی برای حل این پیچیدگی‌ها دارند. تصویر غلطی در زمینه جایگاه علمی ایران در جهان صورت گرفته است ولی متأسفانه رسانه‌ها کمترین کمکی برای تصحیح این تصور غلط نکرده‌اند. برخی می‌گویند یک دلیل برای اینکه پژوهش‌های ما کمکی به حل مشکلات ما نکرده است، این بود که بسیاری از پژوهش‌های ما در حوزه علوم پایه بوده است. اگر می‌خواهیم پژوهش مشکلات ما را حل کند، باید بیشتر در حوزه‌های کاربردی پژوهش کنیم. این ادعا بسیار ساده‌لوحانه و اشتباه است چون بیش از 90 درصد از مجموع بودجه تحقیقاتی‌مان را (که کمتر از 0.3 درصد تولید ناخالص ملی است)، صرف پژوهش‌های کاربردی کردیم. (البته این نکته هم بماند که تعریف ما از پژوهش کاربردی با تعریف این مفهوم در همه‌جای دنیا تفاوت دارد!) پس به چه دلیل این پژوهش‌ها اثرگذار نیست؟ چون به آن تفکر بنیادی بی‌توجه هستیم. این درست عکس آن حرف‌هایی است که برخی از مدیران می‌گویند ما فقط به پژوهش‌های بنیادی توجه می‌کنیم و از پژوهش‌های کاربردی غافلیم اما در عمل می‌بینیم 90 درصد بودجه صرف پژوهش‌های کاربردی می‌شود. پس چرا به نتیجه نمی‌رسیم؟ چون نمی‌دانیم معنای پژوهش چیست و به اهمیت و نقش تفکر بنیادی پی‌ نبرده‌ایم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.