مروری بر رخدادهای منتهی به قطع رابطه ایران و آمریکا
اجماع انقلابیون
مهسا جزینی: اگر سیر رخدادهایی را که نه در ماهها و سالهای قبل از پیروزی انقلاب، بلکه درست در روزهای منتهی به انقلاب یا بعد از پیروزی انقلاب رخ میدهد، مرور کنیم، به سه اتفاق کلیدی بر خواهیم خورد که در رابطه آمریکا با انقلابیون و حاکمیت درحالتأسیس بسیار اثرگذار است. رخدادهایی که انتهایش، به تسخیر سفارت آمریکا در 13 آبان منجر شد. اصرار کارتر به امام خمینی مبنی بر شناسایی دولت بختیار، ورود شاه به آمریکا و مصوبه حقوقبشری سنا که به طور مشخص بعد از اعدام یهودی سرشناس تهران، «القانیان» صورت گرفت، همچنین بلوکهشدن اموال ایران در آن کشور و اعزام ناو هواپیمابر به خلیج فارس بهمرور باعث تضاد و تیرگی روابط ایران و آمریکا شد و امام که تا پیش از آن درباره رابطه با آمریکا مشروط صحبت کرده بود، این بار مشخصا آمریکا را دشمن خطاب کرد. نزدیکی دولت انقلابی ایران و مبارزان فلسطینی نیز به تشدید جو ضدآمریکایی موجود کمک کرد. آخرین جمعه ماه رمضان در تابستان 58 روز قدس نام گرفت و بازرگان در سخنرانی روز قدس به اسرائیل و آمریکا بهشدت حمله کرد و آنان را دشمن مشترک ایران و فلسطین خواند. در سال 57، کارتر از امام خواسته بود دولت بختیار را به رسمیت بپذیرد اما این درخواست با واکنش تند امام روبهرو شد. 23 اسفند، همزمان با حضور هانیالحسن، نماینده فلسطین در ایران و سخنرانی مفصل او، دو راهپیمایی در تهران برگزار شد. یکی ضدآمریکایی و دیگری ضدانگلیسی. تظاهرات ضدآمریکایی در هر دو روزنامه کیهان و اطلاعات کاملا برجسته منتشر میشود ولی تظاهرات ضدانگلیسی صرفا در صفحه دوم روزنامه کیهان بهعنوان یک خبر عادی منتشر میشود. سخنرانی هانیالحسن با عنوان «کارتر علیه ایران توطئه میکند» به علاوه گزارش تظاهرات ضدآمریکایی، تیتر یک کیهان و اطلاعات میشود. راهپیمایی به دعوت دانشجویان اسلامی صورت گرفته بود که شعار مرگ بر کارتر در آن سر داده میشود. روزنامه اطلاعات نوشت که مردم، اسرائیل و آمریکا را محکوم کردند و امام خمینی هم هشدار میدهد که عمّال خارجی میخواهند بین مردم تفرقه ایجاد کنند. روزنامه اطلاعات در صفحه هشت خود گزارش کاملی از این تظاهرات منتشر کرد و نوشت راهپیمایی بزرگ تهرانیها علیه آمریکا، اعتراض به دسیسههای آمریکا در خاورمیانه ازجمله سفر کارتر به مصر، اعزام ناوگان به خلیج فارس، ارسال سلاح مدرن به عربستان سعودی و یمن در دانشگاه تهران به دعوت دانشجویان مسلمان آغاز و در ادامه در مقابل سفارت آمریکا و فلسطین پرچم آمریکا آتش زده شد. «ما پیرو قرآنیم، مستشار نمیخواهیم، از خاورمیانه این کارتر بیگانه اخراج باید گردد». خبر راهپیمایی دوم در همان روز با عنوان «راهپیمایی ضدانگلیسی در تهران» فقط در صفحه دو روزنامه کیهان، آن هم نهچندان برجسته، منتشر شد. درحالیکه تظاهرات دوم به لحاظ محتوایی و خواستههای تظاهرکنندگان، تندتر از تظاهرات نخست بود. در خبر آمده بود که گروه کثیری از مردم جلوی سفارت انگلستان خواستار قطع رابطه با انگلیس شدند. اعتراض تجمعکنندگان به رفتار دولت انگلستان در گشتن جیبهای ایرانیان بود که مبادا اعلامیهای از امام، همراه داشته باشند. در خبر کیهان آمده بود: «در پی رفتار دولت انگلستان با مردم و دانشجویان و شدت عمل این دولت که منجر به دستگیری عدهای از ایرانیان شده، تظاهرات ضدانگلیسی در جلوی سفارت این کشور برپا شد». شعارهای سردادهشده در این تظاهرات عبارت بودند از: «مرگ بر انگلیس نوکر امپریالیسم» و «به گفته مصدق مرگ بر انگلیس». مقایسه این دو تظاهرات نشان میدهد که نخستین تظاهرات ضدانگلیسی در بعد از انقلاب، تندتر از نخستین تظاهرات ضدآمریکایی بوده است و حتی شعار «مرگ بر انگلیس» زودتر از «مرگ بر آمریکا» ساخته شد و درخواست قطع رابطه با انگلستان هم زودتر از درخواست قطع رابطه با آمریکا از سوی معترضان انقلابی مطرح شد. قطعنامه حقوقبشری سنای آمریکا اتفاق دیگری که باعث بحران در رابطه ایران و آمریکا شد، قطعنامه حقوقبشری سنای آمریکا به دنبال اعدام «حبیب القانیان»، سرمایهدار یهودی در تاریخ 19 اردیبهشت 58 بود. سنای آمریکا 17 می 1979 (28 اردیبهشت 58) قطعنامهای علیه ایران صادر کرد. این اقدام از سوی حاکمیت انقلابی دخالت در امور داخلی ایران قلمداد شد و رابطه با دولت آمریکا را وارد بحران تازهای کرد. نتیجه آن این بود که نهتنها ملاقات چارلز ناس با امام خمینی لغو شد؛ بلکه پذیرش والتر کاتلر نیز که بهعنوان سفیر آماده سفر به تهران بود، رد شد. نخستین واکنش شدیداللحن امام خمینی به دولت آمریکا را بعد از این قطعنامه شاهدیم. واکنش امام سرآغازی است بر ادبیاتی که در حال شکلگرفتن است. تازگی این ادبیات از آن رو درخورتأمل است که روزنامه اطلاعات هم به آن اشاره میکند و مینویسد: «امام خمینی در یکی از شدیدترین حملات خود به آمریکا، سنای این کشور و ملت آمریکا را بهخاطر محکومشمردن اعدامهای اخیر ایران نکوهش کرد و گفت که آمریکا به خاطر پیروزی انقلاب ایران مار زخمی است». دولت موقت ایران به رویه سنای آمریکا در مقابل ایران شدیدا اعتراض کرد و آن را دخالت آشکار و نپذیرفتنی مقامات حاکمه آمریکا در امور داخلی ایران دانست. وزارت خارجه ایران از آمریکا خواست تا روشنشدن جو سیاسی در کشور، سفیر جدید، سفر خود را عقب بیندازد. وزیر خارجه در یادداشتی به وزارت خارجه آمریکا هشدار داد که ادامه روش خصمانه مقامات آمریکایی، دولت ایران را مجبور به محدودکردن روابط آن کشور خواهد کرد. قطعنامه 17 می 1979 سنای آمریکا درباره ایران غیرقابل قبول و دخالت در امور داخلی ایران محسوب میشود و نقض آشکار روابط دوستانه میان دو ملت ایران و آمریکاست» (روزنامه اطلاعات، 21 اردیبهشت 1358) باید به یک نکته هم اشاره کرد که نخستین حمله به سفارت آمریکا درست سه روز بعد از پیروزی انقلاب به دست جماعتی که گفته شد چریک فدائی بودند، رخ داد اما در همان فضای انقلابی با این حرکت بهشدت برخورد و اعلام میشود که این اتفاق کار کسانی بوده که میخواستهاند بین ایران و آمریکا اختلاف به وجود بیاید. 25 بهمن روزنامه اطلاعات تیتر زد: «سفارت آمریکا سقوط کرد، حمله چریکهای فدائی خلق به سفارت آمریکا در تهران». نکته جالب این است که در همین فضا حمله به سفارت آمریکا نهتنها از سوی حاکمیت انقلابی و مردم تأیید نمیشود، بلکه کار ساواکیها و کسانی دانسته میشود که بهدنبال اختلافافکنی میان ایران و آمریکا هستند: «با آمدن نیروهای کمیته انقلاب به سفارت، نمایندگان کمیته به مردم اطلاع دادند که حمله به سفارت آمریکا توطئه عمال پسمانده ساواک و دستنشاندگان رژیم پهلوی است تا به این وسیله بین ایران و آمریکا اختلافاتی به وجود آید».در تیرماه 1358 ایران اعلام کرد که سفیر جدید آمریکا را نمیپذیرد. یکی از دلایل این نپذیرفتن این بود که او قبلا در زئیر وزیر خارجه بوده و آمریکا سابقه دخالت در این کشور داشته است. متعاقب این اتفاق، یک ماه بعد هم خبرنگار لسآنجلستایم از ایران اخراج میشود (اطلاعات 11 تیرماه 1358). اعزام ناو هواپیمابر اعزام ناو هواپیمابر به خلیج فارس هم اتفاق دیگری بود که در روند رابطه ایران و آمریکا تأثیرگذار شد. روزنامه کیهان 20 اسفند در گزارشی با عنوان «تحریک و توطئه آمریکا» مینویسد: «آمریکا با اعزام ناو هواپیمابر خود به خلیج فارس و ابراز نگرانی نسبت به نفت و اوضاع اقتصادی سیاسی منطقه؛ تحریک آشکاری در منطقه ایجاد کرده است. ممکن است آمریکا طی دو سال آینده از دخالت در امور ایران جلوگیری کند اما غرض از اعزام ناوی که نقش چماق رهبر جهان آزاد را دارد این است که از منافع سرسامآور امپریالیسم و دنیای غرب ذرهای کاسته نشود».یکی از حساسیتهای انقلابیون که گهگاه در اعتراضات چهرههای سیاسی بهویژه شخص امام زیاد دیده میشد، ماجرای فعالیت پایگاههای نظامی آمریکا در ایران بود. امام قبلا هم در پاسخ به نحوه تنظیم روابط ایران و آمریکا به این مسئله اشاره کرده بود؛ روزنامه کیهان بیانیه امام دراینباره را منتشر میکند. در بخشی از این بیانیه آمده بود: «اجازه نمیدهیم ایران به پایگاه نظامی آمریکا بدل شود (کیهان، 1358 :1067). صفحه 4 فردای همان روز هم مهندس بازرگان در شیراز میگوید که استبداد منافع استعمار را حفظ کرده است. 18 مرداد 58 از دانشجویان مسلمان دانشگاه شریف تحلیلی تحت عنوان «امپریالیزم» در روزنامه اطلاعات به چاپ رسید. مقارن با تشنج و درگیری در منطقه کردستان، محمد مکری، سفیر ایران در شوروی، با روزنامه اطلاعات گفتوگویی انجام داد که تیتر صفحه اول این روزنامه شد، با این عنوان که «سفیر ایران در شوروی پشت پرده ماجراهای کردستان را فاش کرد» (اطلاعات، 27 شهریور 1358). انتساب اتفاقات کردستان به غرب از سوی سفیر ایران در شوروی در حالی بود که یکماه بعد مکری رابطه ایران و شوروی را بسیار عالی توصیف کرده بود. همان زمان دکتر یزدی گفته بود که این رابطه بسیار سرد است. (12 مهر 1358، روزنامه اطلاعات) اطلاعات، پنج آبان 1357 گزارشی از راهپیمایی در بیعت با امام منتشر کرد که یکی از شعارهایش این بود: «آمریکا، شوروی ننگ به نیرنگتان» و یکی از بندهای قطعنامه این راهپیمایی محکومکردن سیاستهای اسرائیل و آمریکا در کردستان بود. 9 آبانماه 1358 اعلام شد که بزرگترین تظاهرات ضدآمریکایی در ایران بهدنبال صحبتهای امام در بین دانشجویان برگزار شده است. حزب توده، جامعه روحانیت مبارز، ستاد مشترک ارتش و حزب جمهوری اسلامی از این راهپیمایی حمایت کردند. 12 آبان؛ یعنی زمانی که بازرگان برای مذاکرات الجزایر به این کشور رفته بود، در حاشیه مذاکرات به برژینسکی میگوید که باید آمریکا روش خود را درباره ایران تغییر دهد. ابراهیم یزدی هم میگوید که «آمریکا باید سیاست خود در برابر ایران را تغییر دهد و انقلاب ایران را به رسمیت بشناسد و به جمهوری اسلامی احترام بگذارد اما متأسفانه شاه سابق را پذیرفته گو اینکه آمریکا گفته که شاه از نظر سیاسی مرده است». (اطلاعات، 12 آبان 1358) بازرگان درباره اقامت شاه در آمریکا به نقل از برژینسکی میگوید که «آنها بههیچوجه از شاه استفاده سیاسی به عمل نمیآورند و مذاکرات سیاسی با او انجام نمیدهند». (اطلاعات، 12 آبان 1358). باوجوداین، 14 آبان تیتر یک روزنامه اطلاعات این بود: «ایران از آمریکا خواستار استرداد شاه خائن بود». زیر عکسهای تسخیر سفارت هم این تیتر حک شده بود: «قاطعترین و کوبندهترین اقدام ضدامپریالیستی جوانان انقلابی».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.