درباره نمايش «چهار نقطه سر خط» کاری از نارسیس زاهد
روح سرگردان
داوود حشمتی
چهار نقطه سر خط، روایت سرگردانی ارواح است؛ ارواحی که نهتنها در جهان پس از مرگ سرگردان هستند که در زمان حیاتشان هم این سرگردانی را تجربه کردند. سه نقطه سر خط، جمله معروف و آشنایی برای همه ماست، اما چرا «چهار نقطه سر خط»؟ شاید بتوان گفت هر چهار شخصیت نمایشنامه حتی بعد از مرگ هم شرایط زندگی مادی را ادامه میدادند. شخصیت اول با «کینههای» ناشی از بیمهری زمانه، یک نفر با احساسات و عواطف زنانه، نفر بعد با «خشمی که در تمام دوران زندگی آن را فرو خورده بود» و آخرین نفر با «رؤیاهایش». هر چهار نفر گویی بعد از مرگ هم این احساسات را با خودشان حمل میکردند. جهان پس از مرگشان هم تشکیل شده بود از آنچه در زمین بودند، نه چیزی فراتر از آن ورود بازیگران به میان تماشاچیها برای آنکه احساس «روح سرگردان» را به بیننده القا کنند، تأثیرگذار بود. درعینحال این پرسش داستان، در همان دقایق ابتدایی نمایش، روحم را درگیر کرد: «اگر زنده بودی چه کار میکردی؟» و از خودم پرسیدم: «اساسا چه کسی مرده و چه کسی زنده است؟». زمانی که نقش اول داستان در بخشهای پایانی مونولوگ خودش به این جمله رسید؛ «ما چهار نفر مردیم»، احساس کردم در سالن سکوتی سنگین حکمفرما شد. چه کسی مرده و چه کسی زنده بود؟ حداقل در آن لحظات ما (بهعنوان تماشاگر) تلاش میکردیم مانند مردهها، بدون حرکت و حتی پلکزدن، تماشا کنیم و آنها که «زنده بودند»، بازیگرانی بودند که «حرکت» داشتند. از همان لحظه بهبعد، نمایشنامه من را رها نکرد و احتمالا این درگیری تا مدتها در افکارم ادامه پیدا میکند. واقعا چه کسی مرده و چه کسی زنده است؟به تعبیر دیگر (و سؤال مهم دیگری که نمایش مطرح میکرد)، آیا زندگی ارزشش را داشت؟ (یا دارد؟) روایت هر چهار نفر حتی با وجود رؤیابافیهای زیبای زنانه چهارمین نفر که مرده بود و حالا خودش را در «خلأ» حس میکرد، تلخ بود. من به این فکر میکنم که همین ناآرامی «روح» است که محل اشتراک میان سیاست و هنر است. چه آنها که به هنر روی آوردند و چه آنها که به سیاست، در یک نقطه با هم مشترک هستند: «هر دو از روحی ناآرام رنج میبرند». به مرگ فکر میکنم. نه امروز، نه دیروز و نهفقط فردا. به لحظهای فکر میکنم که جسمم در میان خاکها، در میان خونها، بیجان و بیمقدار افتاده است. آن زمان برای هیچ بخش از وجود نمیتوان صفت «زیبا» را به کار بست، بهجز لبها؛ همانها که لبخند رضایت دارند. در میان آنهمه ناچیزی و بیمقداری جسدم، کاش تنهاوتنها به آن «لبخند زیبا» برسم. آنجاست که میتوانم فریاد بزنم: «بله. زندگی ارزشش را داشت»؛ همان زندگیاي که من در آن، جسم را در معرض شدیدترین بلاها قرار دادم تا رنج را نهفقط در «روح» که در «جسم» هم تجربه کرده باشم. از دیدن این نمایش خرسندم. زمانی که برایش سپری کردم گوارای وجود. «مرگاندیش»کردن آدمها، از جمله وظایف پیامبران است که مولانا در وصف این وظیفه پیامبران (و از زبان خلق) خطاب به انبیا میگوید: جان ما فارغ بُد از اندیشهها / در غم افکندید ما را و عنا / طوطی نقل شکر بودیم ما/ مرغ مرگاندیش گشتیم از شما (مثنویمعنوی، دفتر سوم).
باری از همت این نمایش، «مرغ مرگاندیش» گشتیم. چه خوب که نویسنده، نمایش را با این «سؤال» به پایان برد: «فقط یک چیز، دنیا به اینهمه درد میارزید یا نمیارزید؟». اما از نگاه من سؤال مهمتر ارواح سرگردان این است، «واقعا اگر زنده بودیم چهکار میکردیم؟». اصلا آیا ما زندهایم؟ یا به تعبیر مرتضی آوینی، شهدا (همانها که جسمشان پارهپاره و بیمقدار شد، اما لبخند رضایت بر لب داشتند) زنده و باقی هستند و «زمان ما را به خود برده است؟».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.