گلخانه تاریک
مهرداد حجتی
بسیاری دهه 60 را در تاریخ معاصر ایران منشأ تحولات اساسی در عرصه سیاست و فرهنگ میدانند. تحولاتی که تاریخ ایران را تحت تأثیر قرار داد و در دهههای بعد همچنان متأثر از خود نگاه داشت. بنا بر همین اهمیت در سلسله یادداشتهایی تحولات فرهنگی آن دوران، بهویژه سینمای آن دهه مورد بررسی قرار خواهد گرفت تا از این رهگذر بتوان تصویر دقیقتری از آن دوران را به دست داد. نخستین یادداشت از این دست یادداشتها، هفته پیش با عنوان «غریبههایی برآمده از یک دوران» منتشر شد. اینک دومین یادداشت: اخیرا «محمدمهدی حیدریان»، از مدیران وقت امور سینمایی دهه 60، در مصاحبهای عنوان کرده است: «در دورهای که ما ویدئو را ممنوع کردیم، انبارها پر بود از فیلمهای خارجی که بسیاربسیار ناسالم، غیرشرعی و غیرفرهنگی بودند. ضمن اینکه جامعه فیلمساز ما اندک، جوان و کمتجربه بود که نیاز به حمایت داشت و همچنین باید مراقبت میکردیم تا نگاه اصیل خودمان در سینما شکل بگیرد». ایشان همچنین فرمودهاند: «اگر جلوی ویدئو را نمیگرفتیم، اساسا لشکر فرماندهان و سردارانی که بنا بود در عرصه فرهنگ، تعریف فرهنگ را برای ما ارائه کنند بهوجود نمیآمدند». این سخنان در حالی بیان میشوند که نزدیک به سه دهه از آن تاریخ گذشته و اینک موضوعی بهمراتب مهمتر از ویدئو، اذهان را به خود مشغول کرده است. دسترسی به رسانههای آزاد، چه رسانههای تصویری ماهوارهای و چه رسانههای اینترنتی. او همچنین دراینباره نیز سخن گفته است. او معتقد است: «امروز خود من درباره مسئله فضای مجازی معتقدم دیگر نمیتوانیم بگوییم شبکه مجازی حرام و ممنوع است!». به راستی چرا؟ چرا سیاستهای بدعت گذاشتهشده در دهه 60 به اقرار این مدیر دیگر کارا و مؤثر نیستند؟ او که هماینک از مدیران ارشد دولتی است، سالها تجربه مدیریت در عرصههای مختلف فرهنگی بهویژه سینما و تلویزیون را داشته است. آیا میتوان با اتکا به تجارب چنین مدیرانی به این حقیقت رسید که باید درخصوص بسیاری از موارد مشابه تجدیدنظر کرد؟ و راه رفته را مجددا نیازمود؟ به گذشته بازگردیم؛ به همان سالها که در معاونت امور سینمایی تصمیم گرفتند ویدئوکلوبها را ببندند و دستگاه پخش ویدئو را غیرمجاز اعلام کنند، آنهم با توجیه حمایت از سینمای داخلی! یکباره بازار قاچاق ویدئو رواج یافت و قاچاقچیان ویدئو بیشترین بهره را از این رهگذر بردند. پیچیدن دستگاه «پخش ویدئو» در پتو و با احتیاط به دور از چشم مأموران آن را جابهجاکردن از لطایف آن روزگار است؛ لطایفی بهغایت عجیب که برای نسل امروز بیشتر به امری تخیلی میماند تا واقعی! حمل نوار کاست ویدئو و دستگاه پخش مجازات داشت! اخیرا تهیهکنندهای در سینما مدعی شده در آن دوران او را در معاونت امور سینمایی برای داشتن آرشیوی از فیلمهای خارجی مجازات کردهاند. او از دوران صدارت «فخرالدین انوار» در معاونت امور سینمایی نام برده است. او مدعی است که فیلمهایش را با کامیون بردهاند تا بسوزانند! «عبدالله علیخانی» هم در ادامه این ادعا از حبس یکهفتهای در آن روزها گفته است! ادعایی بهغایت عجیب که بیشتر به داستانی تخیلی مانند است، اما نسل جوان آن سالها بهخوبی به یاد دارد که فیلمهای روز خارجی را در آن روزگار نمیشد در هیچ سینمایی دید. سالنهای سینما فیلمهایی را نمایش میدادند که از هزارتوی بنیاد سینمایی فارابی و معاونت وقت امور سینمایی عبور کرده بودند؛ سینمایی به شدت فقیر، ناشاد و بدون روح و احساس! مبارزه با ویدئو مبارزهای برای پوشاندن ضعفها بود. ضعف برای جبران کمبودی که خود مدیران موجبش بودند. آنها چیزی را از مردم دریغ کرده بودند که جایگزین مناسبی برایش نیندیشیده بودند. چنانکه بعدها آن مقاومت در هم شکست و ویدئو بالاخره آزاد شد. سینما در سالهای ممنوعیت ویدئو هرگز ارتقا نیافت. آنچه تغییر کرد، وضع کسانی بود که از آن آشفتهبازار قاچاق ویدئو بهره بردند و جیبهای خود را با پول مردم انباشتند؛ مردمی که جویای درک جهانی خارج از مرزها بودند، اما امکان این درک برایشان مهیا نبود. در آن سالهای دشوار، دو کانال پارهوقت «یک» و «دو» تلویزیون فقط بعدازظهرها چند ساعت برنامه داشتند. شبکههای ماهوارهای هنوز از راه نرسیده بودند و اینترنت هم بیشتر به رؤیا میمانست. در چنین شرایطی به نظر ارتباط یک ملت با جهان قطع شده بود. تنها تصویری که از جهان دیده میشد، تصویری بود که تلویزیون به شکل گزیده ارائه میداد؛ سریالهای منتخبی از کشور «رومانی» و «ژاپن» برای نشاندن مردم پای تلویزیون پخش میکرد. درآنمیان فقط سریال «سالهای دور از خانه» معروف به «اوشین» بود که با تغییر شخصیت محوری داستان در دوبلهاش توانسته بود هفتهای یک شب مردم را پای گیرندهها نگه دارد، اما این تنها تصویر از جهان بیرون بود. شاید ازهمینرو بود که تصمیم گرفته شد اجازه دهند روزنهای به جهان نیز گشوده شود. ویدئو دریچهای به جهانِ دریغشده بود؛ جهانی که در سینما و تلویزیون آن روزگار غایب بود. آیا این رخداد یک دستاورد مدنی بود؟ اقرار مدیران ارشد فرهنگی دهه 60، ما را به این باور بیشتر نزدیک میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.