|

طاعون با تمدن اسلامی چه کرد؟

شرق: اینکه یک بیماری بتواند سرنوشت یک تمدن را دگرگون کند و آن را دچار افول کند، دست‌کم در نگاه اول امری است حیرت‌آور، شاید به سبب آنکه ما از تاریخ همان چیزی را در نظر داریم که در کتاب‌های درسی بیشتر به ما آموخته‌اند: شرح جایگزینی سلسله‌های سیاسی؛ اما کتاب‌هایی مانند «طاعون و افول ‌تمدن اسلامی» از نوعی دیگر هستند. این‌گونه کتاب‌ها می‌کوشند با محوریت‌قراردادن امری جزئی‌تر و به‌واسطه تأثیر و تأثرات حول‌وحوش آن، تاریخ را توضیح دهند، مانند این کتاب که با استفاده از بیماری «طاعون» می‌خواهد چنین کاری انجام دهد. طاعون بیماری‌اي است که از چند جهت در تاریخ اجتماعی و سیاسی تمدن اسلامی تأثیرگذار بوده است: با شیوع طاعون جمعیت شهرهای طاعون‌زده به‌شدت دچار کاستی می‌شد و به‌سبب آن وضعیت اقتصادی و اجتماعی منطقه‌ای بزرگ تحت‌ تأثیر قرار می‌گرفت. از سوی دیگر،‌ در تمدن اسلامی، به‌دلیل وجود دست‌کم دو حدیث نبوی درباره‌ طاعون، این بیماری به بحثی کلامی درباره‌ شر و مسئله شرور در خلقت دامن می‌زد: منع ورود به مکان‌هایی که طاعون در آنجا همه‌گیر شده است و اینکه اگر کسی به‌خاطر ابتلا به طاعون بمیرد شهید محسوب می‌شود، محتوای احادیثی است که از پیامبر اسلام درباره این بیماری نقل شده است. با توجه به همین ویژگی‌هاست که طاعون می‌تواند مسئله‌ای محوری برای توضیح تمدن اسلامی،‌ دوره‌های آن و درگیری‌های کلامی باشد. از سوی دیگر می‌توان با مطالعه تأثیر این بیماری نشان داد چرا در تمدن اسلامی گاهی برخی از شهرها و مناطق از جمعیت خالی شده‌اند و افول اقتصادی و اجتماعی آن مناطق چگونه ناشی از گسترش این بیماری است. کاری که مایکل والترز دالس در مطالعه‌ای که حاصلش کتاب «طاعون و افول تمدن اسلامی» شده، انجام داده و «بهزاد قربانیان‌نژاد» آن را به فارسی برگردانده است. طاعون و افول تمدن اسلامی،‌ مایکل والترز دالس، ترجمه بهزاد قربانیان‌نژاد، ‌پژوهشکده تاریخ اسلام، چاپ اول ۱۳۹۵

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.