جعل علمی در فقدان نظارت مدنی
عباس عبدی
شرق: «نیچر» که یکی از ناشران معتبر مقالات علمی است، بهتازگی اعلام کرده که ۵۸ مقاله نگاشتهشده از سوی ۲۵۸ پژوهشگر ایرانی را بهخاطر جعل علمی و دستکاری در مقالات دیگر، چاپ نخواهد کرد.
این اولینبار نیست که شأن علمی محققان و دانشمندان ایرانی در محافل جهانی زیر سؤال میرود و به نظر میرسد آخرینبار هم نخواهد بود. بااینهمه، انتشار چنین خبری، میتواند فراهمکننده و نشاندهنده دو چالش همسو در کشور باشد؛ چالشهایی که میتوان آن را نبود نظارت مدنی و نبود نظارت رسمی تعبیر کرد. به اعتقاد من، مایه خوشبختی است که جهان ما هر روز دارد کوچکتروکوچکتر میشود و این کوچکشدن مداوم، اثرگذاری فرامرزی متغیرهای بینالمللی بهویژه رسانهها را بیشتروبیشتر کرده؛ بهطوریکه پس از این به ابزارهای رسانهای داخل محدود نیستیم و میتوانیم بهعنوان نمونه، جعل علمی و دستکاری در مقالات علمی و نیز اخباری را که از مردم پنهان میشود، از طریق رسانههای معتبر جهانی پیگیری کنیم. افشاسازی این رسانهها، به صورت غیرمستقیم به ما کمک میکند تا خلأ نبود نظارتهای مدنی را در فقدان رسانههای مستقل، اندکی جبران کنیم. تأثیر این رسانهها اما محدود به همین مورد و در جایگاه مچگیری علمی از ما نیست؛ اخیرا نیز رخدادی تلخ، به مدد همین رسانهها فرصت طرح در بستر جامعه را یافت و به واکنش افکار عمومی و مسئولان، نمایندگان مجلس، نهادهای قضائی و... دراینباره منجر شد و امیدواریم که بتواند به سرانجامی روشن نیز برسد. اگر در دولت گذشته مسئولیت پدیدههایی چون پایاننامهفروشی، جعل علمی و... برعهده وزیر علوم احمدینژاد بود، امروز نیز، وزارت علوم دولت روحانی باید نسبت به مورد اخیر پاسخگو باشد. بااینهمه به نظر میرسد که آنچه امروز بهعنوان جعل علمی منتشر شده، ریشه در دولت قبل داشته چراکه تقریبا از همان زمان بود که میل به پدیده تأسفبرانگیز «مدرکگرایی» سیر صعودی پیدا کرد تا جایی که امروز در ایران، بر عکس تمام دنیا، ملاک «مدرک» و «مقاله» است، نه «سواد». نمیدانم به چه کسی باید این درد را گفت که این مقالهها و مدرکها به تناسب چندان نتوانستهاند به دانش و صنعت و پیشرفت این مملکت کمک کنند، اما باز هم هرروز از رتبه علمی دانشگاهها و تعداد مقالات دم میزنیم و آن را معیار پیشرفت علمی خود میدانیم. تکرار چنین اتفاقاتی، ریشه در بستر جامعه ما نیز دارد. رشد پدیده دروغگویی و فریب حالا دیگر فقط مربوط به تولیدکنندهای که تاریخ انقضای کالایش را در نقطهای نامعلوم مینویسد، یا جعل میکند نیست، رشد این اخلاق ناپسند و ضداجتماعی را میتوان در فسادهای نجومی، پروندههای معطل در دادگاهها و... بهروشنی دید. ازمیانرفتن اعتماد عمومی در جهات مختلف، سادهترین نتیجهای است که رواج دروغگویی در سطوح مختلف جامعه به بار میآورد. بااینهمه یک نکته امیدوارکننده هنوز باقی است؛ باید خوشحال باشیم و امیدوار که رسانههایی هستند که میتوانند چنین اخباری را منتشر کنند. امروز سازوکاری جهانی داریم که میتواند مانع از لاپوشانی داخلی شود و تا حدی فقدان رسانههای مستقل را جبران کند. بااینحال جامعه دانشگاهی ایران باید آستینها را بالا بزند و بیش از این اجازه ندهد حیثیت آن مخدوش شود. ظاهرا اغلب حوزهها، حتی آنها که باید اصلاحگر باشند دچار انحراف و فساد شدهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.