گفتوگو با پدرام علیزاده، کارگردان فیلم «خشکسالی و دروغ»
خندههاي تلخ يك كمدي سياه
فرانک آرتا: نوشتن و تحلیلکردن درباره فیلمی که دچار ممیزیهای متعددی شده، چندان راحت نیست. چون بنا بر گواه کارگردان و بازیگران فیلم، در نسخه اصلی بدون اصلاحیه فیلم، روابط و شوخیهای فیلم کاملا واضح و قابل دفاع بود. به هر حالت پدرام علیزاده، کارگردان جوانی است که با فیلمنامه اقتباسی از نمایشنامهنویس خوشذوق ایرانی، یعنی محمد یعقوبی، تلاش کرده در سینما حرفی بزند، بهویژه بعد از فیلم ِبد «آخرین سرقت». همچنین ورود تئاتریهای ارزشمندی مانند محمد یعقوبی، آیدا کیخایی و علی سرابی به سینما و همینطور حضور محمدرضا گلزاری که بازی خوبی ارائه کرده را باید غنیمت بشماریم. به بهانه اکران پردردسر فیلم «خشکسالی و دروغ» با پدرام علیزاده گفتوگو کردیم.
آقای علیزاده، پیش از ساخت فیلم «خشکسالی و دروغ» فیلم «آخرین سرقت» را ساختید که فیلمی تجاری بود و با شعار کمدی ساده و صمیمی به اکران درآمد. هرچند اساسا نمیتوان آن فیلم را جدی گرفت، چرا سراغ چنین سوژهای رفتید؟ برای ساخت فیلم اولم قصه دیگری را مدنظر داشتم که هنوز هم رؤیای ساخت آن قصه را دارم و امیدوارم روزی موفق به ساخت آن فیلم بشوم. اما فیلم اولم به دلیل مشاوره و انتخاب غلط فیلمنامه اتفاق خوبی نبود. چراکه گمان میبردم با ساخت آن فیلم میتوانم از نظر اقتصادی به موفقیت برسم و از آن به بعد شروع به ساخت فیلمهایی که دوست دارم کنم که این اتفاق نیفتاد. به همین دلیل چهار سال میان ساخت فیلم اول و دومم فاصله افتاد. قصد داشتم برای ساخت فیلم دومم همه جوانب را که از همه مهمتر قصه و فیلمنامه بود، رعایت کنم تا تجربه تلخ فیلم قبلی تکرار نشود و بتوانم به مسیر فیلمسازیام در سینما ادامه بدهم. ازاینرو بیشتر از دو سال فیلمنامهها و نمایشنامههای مختلفی را خواندم تا به یک انتخاب از دو نمایشنامه محمد یعقوبی رسیدم و بعد از صحبت و کسب موافقت ایشان قرار شد طرحی سینمایی براساس آن دو نمایشنامه آماده شود تا فیلم بر آن اساس ساخته شود. اما کمی که جلوتر رفتیم، احساس کردیم که آن فیلمنامه مجوز نخواهد گرفت و با دادن طرح به شورای پروانه ساخت متوجه شدیم که نمیتوانیم اجازه ساخت بگیریم. بنابراین به سراغ یک کار نو و جدید رفتیم؛ اینکه براساس یک نمایش موفق ایرانی و با اقتباس خود نویسنده، «خشکسالی و دروغ» را بسازم، داستانی که حرف امروز جامعه و خانوادههاست؛ آمار آزاردهندهای که درباره طلاق و جدایی زوجین وجود دارد و آماری که درباره طلاقهای عاطفی و پنهان وجود ندارد. متن نمایشنامه «خشکسالی و دروغ» از محمد یعقوبی در سه دوره متفاوت روی صحنه تئاتر رفت. با چه انگیزهای سراغ این متن آقای یعقوبی که در دنیای نمایش و تئاتر فردی شناختهشده است، رفتید؟ متن نمایشنامه تغییرات اندکی را در هر سه اجرا داشت. محمد یعقوبی بدونشک از بزرگترین نویسندگان معاصر ایران و از بزرگان هنر نمایش است. همکاری من با ایشان قطعا موفقیتی بزرگ برای من بود که برای اولینبار این نویسنده توانا را به سینما بیاورم و فیلمی براساس متنی از ایشان بسازم. انتخاب آقای یعقوبی و متن ایشان پیمودن بخش اعظمی از مسیر موفقیت در فیلم دوم من بود تا با ساخت یک اثر پذیرفتنی، توانایی ادامهدادن سینما و فیلمسازی را داشته باشم. از نزدیک اجراهای متفاوت تئاتری «خشکسالی و دروغ» را تماشا کردهاید. تحلیلتان چه بود؟ من اولین اجرا را که در سال 89 بود هرگز ندیدم. اما موفق شدم فیلم اجرای دوم را که در سال 91 بود، ببینم و آخرین اجرا را هم که در سال 93 به صحنه رفت بارها تماشا کردم. به نظرم یک متن فوقالعاده و یک اجرای بینقص و یک سوژه بسیار جذاب در این نمایش بود و بسیار قابلیت تبدیلشدن به یک فیلم سینمایی داشت. به نظرم از همان ابتدا باید با این خطر مواجه میشدید که تبدیل متن قوی در تئاتر به تصویر، ریسک بالایی دارد. برای تبدیل مدیوم تئاتر به سینما، مهمترین موضوع برای شما چه بود؟ مهمترین موضوع، جذابیت اثر و ارتباطبرقرارکردن با تماشاچی بود. اما ریسکی در میان نبود، چون کار به کاردان سپرده شده بود و قرار بود خود نمایشنامهنویس اقتباس اثر خودش را انجام دهد. تنها نگرانی، مقایسه این دو اثر بود، آن هم به این دلیل که این نمایش چند بار اجرا شده بود و مخاطبان زیادی داشت و نمایشنامه و فیلم تئاترش هم بهراحتی در دسترس بود. چون حالا و در مدیوم سینما، ما با طیف گستردهتر و عامتر مخاطب نسبت به تئاتر مواجه بودیم و میبایست جذابیت اثر در قالب یک اثر سینمایی حفظ میشد؛ بنابراین تمام تلاشمان را انجام دادیم تا در ابتدا و از همان فیلمنامه، اقتباس به درستترین شکل ممکن انجام شود و در روایت و اجرای داستان، شخصیتپردازی و بازی بازیگران، تغییرات متن و حضور شخصیتها و لوکیشنهای جدید و نوع بیان قصه که در آغاز، میانه و پایانبندی تفاوتهای آشکاری با نمایشنامه داشت، تغییرات لازم و اثرگذاری را اعمال کنیم. همه ما میدانیم که فیلم به لحاظ ممیزی دچار لطماتی شد. اما سؤالم این است؛ از قبل نمیدانستید که در سینما انواع و اقسام ممیزی وجود دارد؟ به نظر شما کدامیک از بخش اعمال اصلاحیه بیشتر از همه لطمه وارد کرد؟ خب مسلم است که میدانستیم و وقتی فیلم را به شورای پروانه ساخت میدهیم، اصلا برای همین ممیزیهاست تا بفهمیم چه میزان تغییرات باید در متن به وجود آید. ما با سه ممیزی اصلی در متن مواجه شدیم و هر سه را در ساخت فیلم اعمال کردیم و مثل هر فیلم دیگری فکر میکردیم زمان پروانه نمایش هم در حد چند دیالوگ مختصر ممیزی صورت بگیرد، اما از آنجا که متأسفانه هیچ قانون و خط قرمز مشخصی وجود ندارد و فیلمساز خودی و غریبه و فیلمساز جوان و مستقل با دیگر فیلمسازان مرتبط، متفاوت هستند، ما هم با ممیزیهای بیشماری روبهرو شدیم که اصلا و ابدا فکرش را هم نمیکردیم. چون سوژه و قصه داستان یک روایت از دو زوج؛ یک خانواده است؛ اینچنین برخورد سهمگینی با این فیلم بههیچوجه برای من به عنوان فیلمساز جوان و تهیهکننده، آقای موسوی باتجربه و مو سپید باورکردنی نبود. حتی ما آنقدر به خودمان اطمینان داشتیم (چون فیلم را دقیقا براساس فیلمنامه تصویبی ساخته بودیم) که فیلم را قبل از جشنواره فجر و بازبینی هیأت انتخاب به شورای پروانه نمایش ارائه دادیم. اما یکباره با کنارگذاشتهشدن از جشنواره و توقف فیلم در شورای پروانه نمایش روبهرو شدیم که اصلیترین ممیزیها حذف سه سکانس اصلی فیلم یعنی سکانس گفتوگوی میترا و امید در اتاق خواب، سکانس حضور میترا در خانه آرش و سکانس میهمانی جشن تولد بود که علاوه بر آنها 48 مورد اصلاحیه دیگر نیز به فیلم وارد شد که هفت ماه زمان برد تا با گفتوگو و تعامل با اعضای محترم شورای پروانه نمایش (سابق) و بارها و بارها دیدن فیلم، بخشی از آن اصلاحیهها در فیلم اعمال شود. اما ما حتی بعد از صدور پروانه نمایش و کمتر از دو ماه مانده به اکران هم با ممیزیهای جدیدی روبهرو شدیم که دو مورد آن اعمال شد. اما با همه حذفیات هنر تدوینگر بینظیرم (میثم مولایی) و صداگذار فوقالعادهام (حسین ابوالصدق) باعث شد فیلم به بهترین شکل انسجام خود را حفظ کند و الان با فیلمی روبهرو هستیم که کمترکسی، اگر نداند فیلم اصلاحیه داشته، متوجه این موضوع میشود. چرا بیشتر روی شوخیهای متن متمرکز شدید. آیا این مسئله به دلیل تجربه ساخت فیلم کمدی بود؟ فقط بر شوخیها متمرکز نشدیم. این متن یک درام تلخ است که در دل خود یک کمدی سیاه دارد. اما این سیاهیها آنقدر برای تماشاگر نزدیک و حسشدنی است که با زبان شوخی، تلخی این واقعیت را بیشتر درک میکند. لحظات سخت و دوستنداشتنی که در زندگی همه ما وجود دارد، اما آن قدر کماهمیت است که در نگاه اول ما را به خنده و شوخی وا میدارد اما همین مسائل ناچیز و کماهمیت یکباره فاجعه میآفرینند. متن داستان ایجاب میکرد که روایت اینگونه جلو برود. در برخی از جاهای فیلم شوخیها اصلا واضح نبود؟ مثل همان بیستوچند و... . زمانی که فیلمنامه را به شورای پروانه ساخت دادیم، یکی از ممیزیها حذف تمام کلمات ناسزا و رکیک بود، که با تجربهای که آقای یعقوبی قبلا داشتند، به شورای پروانه ساخت کلمه 25 (یعنی اصل 25 قانون اساسی که درباره سانسور است) را پیشنهاد دادیم و شورا پذیرفت و جالب است که در ممیزیهای فراوان فیلم در زمان پروانه نمایش هرگز به این مورد انتقادی صورت نگرفت. اما بعد از دریافت پروانه نمایش یکی از ممیزیهای جدید حذف 25 بود که مجبور به تغییر آن بودیم و بیستوچند جایگزین شد. هنگام کار نقاط اشتراک و اختلاف شما و آقای یعقوبی در چه جاهایی بود؟ خوشبختانه به دلیل اینکه فرصت بسیار زیادی برای کار روی متن و تمرین با بازیگران وجود داشت، اختلاف سلیقههای ما به حداقل رسیده بود. اما آقای یعقوبی به دلیل حساسیتی که روی متن خودشان داشتند، بههیچوجه پذیرای حذفیاتی از متن و سپس از فیلم نبودند. با وجود بازیهای خوب آقایان گلزار و سرابی به نظر میرسد در انتخاب بازیگران و مهمتر از آن بازیگرفتنها، یکدستی وجود ندارد. مسئلهای که قطعا به شخص شما مربوط میشود. چرا؟ دراینباره با شما همعقیده نیستم. به نظر بسیاری از منتقدان تا امروز تیم بازیگری این فیلم یکی از بهترین بازیهای امسال سینمای ایران را از خود به نمایش گذاشتهاند که این به چند مورد باز میگردد؛ اول از همه در انتخاب بازیگران ستارههای سینما و تئاتر در کنار هم قرار میگیرند. علی سرابی و آیدا کیخایی بارها این نقش را بازی و تمرین کردهاند و بازیها از سوی محمد یعقوبی که بازیگردان این اثر بود، قبلا ساخته شده بود. درباره محمدرضا گلزار و پگاه آهنگرانی هم یک قالب جدید و نو ساختیم و بخشی از بازی چشمگیر گلزار دقیقا به دلیل همین قالب جدید و دیدهنشده اوست. آیا گفته خانم کوثری را تأیید میکنید که علت کنارهگیریاش را اختلافنظر شدید با شما عنوان کرده است. اصلا دلیل این اختلاف چه بود؟ نخیر، اصلا تأیید نمیکنم. چون ما حتی یک جلسه هم فرصت صحبت درباره متن را با هم پیدا نکردیم که اختلافی به وجود بیاید. باران کوثری یکی از درخشانترین بازیگران سینمای ایران است و در زمان دستیار کارگردانبودن در فیلم «عصبانی نیستم» با ایشان همکاری بسیار خوبی داشتم و امیدوارم در آینده هم این همکاری مجددا اتفاق بیفتد. دلیل اختلاف، ناهماهنگی برای حضور ایشان در پروژه بود. چون ما چهار ماه قبل از شروع پیشتولید با ایشان قرارداد بستیم و پیشتولید ما دیرتر آغاز شد و ایشان هم مشغول بازی در چند پروژه دیگر شدند و از این جهت نتوانستیم با هم هماهنگ شویم. بهنظرم در بازی خانم کیخایی با نوع دکوپاژ بهتر میتوانست تأثیرگذار باشد. مثلا چند پلان نزدیک از چهره ایشان چندان مناسب فیزیک ایشان نبود. چرا اینگونه تقطیعنما کردید؟ من در این فیلم حتی یک نمای کلوزآپ هم ندارم. من هرگز از لنزهای زوم و نماهای بسته در این اثر استفاده نکردم، چون نمیخواستم بیش از حد به شخصیتها نزدیک شوم و میخواستم خود تماشاچی به شخصیتها برسد و خود را به او نزدیک ببیند. تقطیعنما یا دکوپاژ «خشکسالی و دروغ» باید مثل دید ما و زندگی عادی میبود. چراکه ما به دو زندگی قدم گذاشتیم و شاهد ماجرای این دو زوج و اتفاقات زندگی آنها هستیم. پس باید با همان نگاه چشم معمولی، یعنی نه خیلی نزدیک و نه خیلی دور، به این وقایع مینگریستیم. واقعیت این است که در کلیت، لحن فیلم دوپاره است. یعنی میان واقعنمایی و هجو در نوسان است. چرا؟ همانطور که توضیح دادم، فیلم یک درام تلخ همراه با لحظات کمیک است؛ لحظات شیرینی که در ابتدا به یک شوخی ساده میماند اما بعد از چند لحظه گزندهبودن آن حس میشود. این روایت در عین لحظات شاد، نیش و تشرهایی میزند. چراکه همین اتفاقات ساده و پیشپاافتاده است که یک زندگی را تا مرز فاجعه و نابودی میکشاند و باعث ازبینرفتن آن میشود. تحلیل خودتان از فیلم «خشکسالی و دروغ» چیست؟ خشکسالی و دروغ قصه مرگ اخلاق و صداقت در جامعه. قصه دروغ و پنهانکاری و خردهمشکلات زن و شوهری که به طلاق عاطفی و سپس جدایی و یک فاجعه میانجامد. دروغی که یکی از گناهان کبیره است ولی امروز تمام زشتی خود را از دست داده و بهسادگی بر زبان همه از بزرگ و کوچک جاری است. با مشکلات فیلم چگونه کنار آمدید؟ خشکسالی و دروغ با مشکلات فراوان و عجیبی به اکران رسید. اول: کنارگذاشتهشدن از جشنواره فجر (تا امروز منتخب هفت جشنواره جهانی و دو جشنواره فیلمهای ایرانی شده است و همچنان این موفقیتها ادامه دارد). دوم: هفت ماه زمان صرف شد تا پروانه نمایش این اثر صادر شود و بهترین زمانهای اکران برای این فیلم از دست رفت. سوم: در آستانه اکران عمومی فیلم و یک شب قبل از آن، حوزه هنری که نزدیک به صد سالن سینما در کل کشور دارد، این فیلم را تحریم و از نمایش آن در سالنهای بیشمار خود جلوگیری کرد. چهارم: تلویزیون و شهرداری کوچکترین کمکی به تبلیغات فیلم نکردند و فیلم بدون تبلیغات تلویزیونی و شهری و فقط با تبلیغات فضای مجازی خودش را معرفی کرد. پنجم: خانه سینما و کانون کارگردانان که خانه و صنف من هستند، سکوتی عجیب در قبال این وضعیت پیشه کردند و هیچ حمایت، بیانیه یا تلاشی در رابطه با این همه تبعیض از خود نشان ندادند. و سؤال اینجاست که چرا این همه حذف، دفع، تحریم و سکوت آن هم درباره یک فیلمساز مستقل روی میدهد و هیچ جوابی هم برایش وجود ندارد؟! اما با وجود این، فیلم «خشکسالی و دروغ» الان که در آغاز پنجمین هفته اکران خود قرار دارد، به مرز فروش دو میلیارد تومان رسیده است و این یعنی حمایت و لطف مردم از سینمای مستقل و فیلمساز مستقل. فیلمسازی که بدون یک ریال سرمایهگذاری و وام دولتی و غیردولتی یا اسپانسر فیلم خود را ساخته و مورد توجه مخاطبان هم قرار گرفته است. آخرین جمله من خطاب به مسئولان است که تنها خواهش من فقط کمی اعتماد است؛ همین. ما فیلمسازان جوان و مستقل، رگهای تازه این سینما هستیم. لطفا ما را غیرخودی ندانید و با اعتماد به ما کمک کنید تا آثاری جذابتر و در شأن این مخاطبان فهیم و دوستداشتنی سینما بسازیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.