از جهان نمایش
مردن و زندهشدن
نسیم آصف: «کاخ نیرنگ» نام نمایشنامهای است از سعید پورصمیمی که بهتازگی در نشر ثالث منتشر شده است. «کاخ نیرنگ» صحنه اولش در یک بیابان شروع میشود. در بیابان، تن بیجان درویشی بر زمین افتاده و کوهیار، یکی از شخصیتهای نمایشنامه، از راه میرسد و با دیدن درویش دوروبر را نگاه میکند و بالای سر او میرود. کوهیار اول تصور میکند که درویش زنده است و خوابیده است. او را صدا میزند و چیزی برای خوردن میخواهد. پاسخی از درویش نمیشنود: او را تکان میدهد و درمییابد که او مرده. جامههای او را وارسی میکند. انگشتری در انگشت درویش میبیند. آن را بیرون میآورد. ناگهان پرندهای نزدیک میشود. کوهیار، بیدرنگ انگشتر را بر زمین میگذارد و پرنده را دنبال میکند. پرنده برمیگردد و روی انگشتر مینشیند. کوهیار برای گرفتن پرنده، بهسوی او میآید. پرنده میگریزد. کوهیار انگشتر را از زمین برمیدارد و پنهان میکند. پرنده، کمی دورتر چرخی میزند و بر زمین میافتد. کوهیار شتابان خود را به پرنده میرساند. ناگهان درویش تکانی میخورد و مینشیند. درویش به کوهیار میگوید پرنده مرده را نخورد و از توبرهاش که به درخت آویزان است نانی بردارد. کوهیار که از آنچه روی داده متحیر است، از درویش میپرسد راز این اتفاق و این مردن و زندهشدن چیست. درویش اما از پاسخ طفره میرود از کوهیار میپرسد که کی آمده و با گشتن وسایل درویش چه چیزهایی برداشته است. درویش میگوید از زندگیام هرچه میخواهی بردار اما انگشتر را پس بده. کوهیار اما اصرار دارد که از درویش بشنود چه رازی در مردن و زندهشدن او وجود دارد: «میدانی؟ من از این کارها که آدمها میمیرند یا یکی دیگر میشوند، چیزهایی شنیده بودم. نکند تو هم این کار را کرده بودی. اگر این کار را بلدی یکبار دیگر جلوی من این کار را بکن. میخواهم ببینم. انگشترت را هم من برنداشتم. بله، من زندگیات را بههم ریختم، چون گشنهام بود. دزد که نیستم...». درویش از کوهیار میپرسد که از کجا آمده، چراکه اینجا فرسنگ در فرسنگ بیابان است. کوهیار پاسخ میدهد از دژ دیوبندان. او چندسالی در آنجا زندانی بوده و حالا از آنجا فرار کرده است و راه بیابان پیش گرفته و خسته و گرسنه است. درویش که از پیداکردن انگشترش ناامید شده، راهش را میگیرد که برود و کوهیار مانعش میشود و باز هم از او میخواهد که بمیرد و زنده شود. درویش میگوید بیانگشترش نمیتواند این کار را تکرار کند و کوهیار انگشتر را پس میدهد. درویش انگشتر را به انگشت میکند و روی زمین دراز میکشد. دستی روی انگشتر میکشد. درویش سپس بیجان روی زمین میماند و پرنده، دوباره جان میگیرد و پرواز میکند. کوهیار باز هرچه درویش را تکان میدهد عکسالعملی نمیبیند. او باز مرده است. کوهیار انگشتر را از انگشت درویش بیرون میآورد. پرنده بهسوی کوهیار میآید. بهسختی خودش را به دست کوهیار میزند و بیجان بر زمین میافتد. درویش تکانی میخورد و از جا برمیخیزد. درویش باز انگشترش را میخواهد و از کوهیار میپرسد جرمش چه بوده که به زندان افتاده. کوهیار در پاسخ میگوید که برادر ماهیار پادشاه است و برادرش با او دشمن است و او به اینخاطر به زندان افتاده...
جنگ و اردوگاه «زنان بالکان» عنوان نمایشنامهای است از جولز تاسکا که مدتی پیش با ترجمه دلارا نوشین در نشر قطره بهچاپ رسیده است. «زنان بالکان»، با نگاهی به «زنان تروا»ی اوریپید نوشته شده و در آن به مسائل مربوط به جنگ صربستان و بوسنی پرداخته شده است. صحنه اول نمایشنامه با این توصیف شروع میشود: «در بالای صحنه سمت راست و چپ، انبوهی سنگ که دو ردیف پله سنگی بهوجود آوردهاند، که ختم میشود به رواقی سنگی که با حصار فلزی و سیمخاردار پوشیده شده. این دو رواق به درگاه مسیری منتهی میشوند که با بالارفتن از پلهها و پیمودن میان دو رواق راست و چپ بالای صحنه قابلدسترسی است.» شخصیتهای «زنان بالکان»، عبارتند از: سمیرا جاسیک که دختری زندانی در کمپ صربهاست. امینا جاسیک که مادر سمیرا است. سرهنگ برانیسلاو هراک که فرمانده کمپ است. ستوان جووان والکو که یکی از بازجویان این کمپ است و در نهایت جلا کالجانائو که یکی دیگر از زنان زندانی مسلمان است. همچنین گروهی از همسرایان نیز اشخاص نمایش را در طول روایت همراهی میکنند. نمایشنامه با دیالوگی از والکو شروع میشود. او که یک ستوان ارتش صرب است، به معرفی زنان نمایش میپردازد. زنانی که مسلماناند و مکانی که نمایش در آن میگذرد را بوسنی جنوبی مینامند، برخلاف والکو که اینجا را صربستان کبیر مینامد. اینچنین، نمایشنامه در ادامه روایتی از جنگ و زندان و اردوگاه به دست میدهد. در بخشی از دیالوگهای نمایشنامه میخوانیم: «هراک: به اون هدیهای که ازم میخوای فکر کن. یادت باشه من هیچ رغبتی به جنگ ندارم. کشورم منو صدا زد و منم بهش جواب دادم. من معلم بودم سمیرا. من تاریخ همه جنگای قدیمی رو بهشون سر کلاس، درس میدادم، یهجوری که انگار همهش مربوط به تاریخ کهَنه. بعدش که این ماجرا تو کشورمون اتفاق افتاد نمیتونستم باور کنم که مردم خواهان جنگ باشن. همه بهاشو پرداختن. پرچم جنگ شرف و غیرت برافراشته شد. یهجوری براش هورا میکشیدن که انگار یه واقعه ورزش ملیه. و حالا داریم براش جونمونو از دست میدیم. بچهها قبل از موعدش بچگیشونو میبلعن و بزرگ میشن. نمیخوام فکر کنی من میجنگم چون میخوام یه ژنرال یا یه قهرمان بشم. من تمام چیزایی که دوستشون داشتم تو این قمار جنگ باختم...». «زنان بالکان»، نشان میدهد که جنگ چگونه آدمها را از هم جدا میکند و چگونه زندگی آنها را تحتتأثیر خود قرار میدهد. تاسکا در این نمایشنامهاش با انتخاب عنوان «زنان بالکان» هم اشارهای به «زنان تروا» کرده و هم کوشیده نمایشنامهاش در جاهایی شباهتهایی به نمایشنامههای کلاسیک داشته باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.