گفتوگو با محمد احصایی
این نمایشگاه، صله ارحام هنری است
رضا آشفته
تبادل فرهنگی همواره بین کشورها باعث ترقی و پیشرفت هنری شده. قرار است موزه هنرهای معاصر تهران در یک قرارداد بینالمللی 60 اثر معتبر شامل 30 اثر ایرانی و 30 اثر خارجی را که در گنجینه این موزه نگهداری میشود، به دو کشور آلمان و ایتالیا بفرستد. این موضوع مهم، ما را بر آن داشت تا با محمد احصایی دراینباره گفتوگویی کنیم. احصایی بیش از ۵۰ سال است در حوزه خوشنویسی، نقاشی و گرافیک فعالیت میکند. او یکی از پایهگذاران نقاشیخط در دوره معاصر ایران است و با مجموعه نقاشیخطهای خود اعتباری جهانی یافته.
قرار است 30 اثر ایرانی به همراه 30 اثر خارجی از گنجینه موزه هنرهای معاصر به آلمان و ایتالیا برده شود؛ چه نظری دراینباره دارید؟ تجربه به ما نشان داده که وقتی قرار است درباره نقاشی، بیينال و نمایشگاه برگزار شود، مخصوصا از داورهایی که سرشناس هستند، دعوت به کار میشود. اینان هم خودشان هرکدام شاگردان بسیاری دارند که بیشتر هم دوست دارند همان شاگردانشان مطرح شوند به همین دلیل هم همواره عدهای دلخور میشوند که این دلخوری حاصل وضعیت بیمارگونهای است که هر استادی شاگرد خودش را مطرح میکند و این قضیه در فضای انجمن خوشنویسها بیشتر است. گمان نمیکنم کار درستی باشد. میتوان با این مسئله برخورد هم کرد؟ در اروپا و آمریکا میشود؛ چون داوری را به منتقدان و هنرشناسان میسپارند که آنها با یک هدف مشخص دست به انتخاب آثار بهتر هنری میزنند بنابراین به دنبال مطرحکردن افراد خاصی نیستند. اما در ایران نمیشود؛ چون بهای کمتری به منتقدان و هنرشناسان و استادان تاریخ هنر میدهند. در اروپا و آمریکا این افراد بسیار شناختهشدهاند و در عمل نیز میتوانند نظرات کارشناسانهتر بدهند و همچنین شناخت و مطالعه لازم را بر هنرمندان و شیوه کار و آثارشان دارند و میدانند قدمت هنرمندان و سبک و سیاق کارشان چگونه است و هنگامی که قرار است از سبک شناختهشدهای، کار انتخاب کنند، کار قدیمیتر و شناختهتر را ترجیح میدهند به کسی که شاید در آن سبک بیشتر کار کرده باشد یا اینکه کارهای بهتری نیز داشته باشد؛ برای مثال اگر قرار باشد در ایران کاری انتخاب شود حتما جوادیپور که بسیار آرام است و در آمریکا زندگی میکند و سروصدایی هم ندارد از چشم میافتد و شاید جوانترها که شلوغ و موضعگیری نیز میکنند شاید در همان سبک و شیوه زودتر به چشم بیایند. درحالیکه در تاریخ هنر بدعت بسیار مهم است با آنکه احتمالا کاری ضعیفتر باشد و برای مثال «دوشیزگان آوینیون» کار پیکاسو شاید در زیبایی چیزی نداشته باشد اما درزمینه هنرهای معاصر یک تحول بنیادین است و از نظر تاریخی بسیار ارزشمندتر از گرونیکای پیکاسو باشد که شاید گرانترین نقاشی دنیا هم باشد. اما در اینجا نتیجه صحیحی به دست نمیآید. نمیدانم اینها را چطور میتوان حل کرد. الان باید انتخاب آثار ایرانی با نگاه عمیقتر و حساستر باشد چون بین دو مملکت قرار است تبادل فرهنگی و هنری صورت گیرد و این رابطه باید معرف کارهای بومی ما باشد. برایمان با مصداقها مسئله انتخاب آثار ایرانی را باز میکنید که چگونه باید باشد؟ فکر میکنم این انتخاب باید بیشتر با کارهای شناختهشدهتر باشد. ما در موزههای دنیا کار داریم مثلا آقای وزیری چند تا اثر لولایی دارد و او 50، 60 سال است که در ایتالیا زندگی میکند. یا از مارکو گریگوریان حتما باید کاری باشد چون او به لحاظ شکل و اجرا و هم به لحاظ فلسفی آثار خوبی در سبک خود دارد. شاید دیگرانی هم در این سبک کار کرده باشند اما قدمت مارکو بیشتر است. عادلانهتر هم این است که از هر سبک یک نفر انتخاب شود که بشود نفرات بیشتری را از سبکهای مختلف انتخاب کرد نه اینکه چهار، پنج نفر شبیه به هم انتخاب کنند و در مجموع نفرات کمتری از سبکهای مختلف انتخاب شده باشند. بنابراین شما در کل با این تبادل موافق هستید؟ بله. نفس تبادل فرهنگی و هنری بین کشورها بسیار خوب است. بهخصوص برای کشور ما که درزمینه آثار مدرن و بعضی آثار معاصر بسیار غنی هستیم که اینها شناختهشده هستند. همچنین کشورهایی که در حال ردوبدلکردن چنین آثاری هستند موزههایشان از این نوع آثار شلوغ است و این قضیه با آنکه حالت توریستی دارد همچنین میتواند مورد توجه ما قرار بگیرد چون که ما نیز آثار خوبی دراینزمینه داریم. برخی نگران هستند که این آثار یا برنگردد یا اگر هم برگردد شکل بدلش باشد؛ چگونه این قضیه را ارزیابی میکنید؟ این یک نگرانی کوچک است و ما ایرانیها باید محتاط عمل کنیم چون ما زخم خوردهایم و متأسفانه در برخی از موارد نتوانستهایم اقتدارمان را مطمئن حفظ کنیم و برای همین آسیب ديدهايم. این شاید توهمی بیش نباشد اما در ذهن ما هست چون این کارهای مدرنی که ما داریم و نمونهاش هم در دنیا کم است امکان دارد که دیگر برنگردد یا بدلش برگردد. البته این توهم است اما به دلیل زخمخوردگی ما چنین چیزی همراه ما هست؛ اما میتوان این توهم را حلوفصل کرد. وقتی قرارداد قرص و محکم باشد باید اعتماد کرد. من خودم به آلمانیها در میان اروپایی بیشتر اعتماد میکنم که اگر قرار بود این آثار به آمریکا برود راضی نبودم. این توهم کوچک درعینحال هست چون ما تجربههایی کرده و زخمها خوردهایم. نظرتان درباره اینکه 30 اثر ایرانی در کنار 30 اثر خارجی انتخاب شدهاند چیست؟ این حرکت بسیار پسندیده است که نصف آثار ایرانی و نصف خارجی است. به نظرم اقدام خوبی است که تساوی اعداد در ذهن و روان بیننده و شنونده تأثیر خوبی میگذارد. یعنی موافق با این تحلیل نیستید که آثار ایرانی در سایه آثار خارجی باقی میمانند؟ نه. این تساوی هموزنی و هماهنگی ایجاد میکند که آثار ایرانی با آثار خارجی برابری میکند. به عبارت بهتر این حالت 30 به 30 و این تساوی آثار ایرانی و خارجی درواقع یک عدد طلایی است. اگر کارشناسی این آثار براساس اصالت و درواقع بداهت اولیه و ارزش هنری و کاری و شناخت بینالمللی باشد، آنگاه توجه به آثار هم اتفاق خواهد افتاد. این قضیه بسیار ظریف است و اگر در هر سبک دو، سه نفر مطرح هستند، باید بهترینش گزینش شود. چرا اصالت هنری در انتخاب اشخاص مهم خواهد بود؟ در آنجا یک کاتالوگ از سوی کارشناسان هنری نوشته و منتشر خواهد شد. درباره تکتک این آثار و هنرمندانشان خواهند نوشت و هرچه این اصالت هنری بیشتر مدنظر باشد و هنرمندان از قدمت و سابقه بهتری برخوردار باشند، این کمک میکند که مخاطب بیشتر در جریان آثار ایرانی قرار بگیرد. نباید به دنبال کارهای زرقوبرقدار یا قیمت و فروش آثار باشیم؛ باید ببینیم این آثار چقدر در تاریخ هنر معاصر ما از تأثیرگذاری بیشتری برخوردار بودهاند و چقدر تاریخ هنر ما را متحول کردهاند. در کنار این کاتالوگ، جلسات بحث و نظر هم برگزار میشود که این خود مکمل ارائه تحلیل بهتر درباره آثار هنری ماست. بنابراین توصیه میکنم افرادی که بیغرض هستند، برای انتخاب آثار در نظر گرفته شوند. اگر دو نفر را همزمان نزد پزشکی برای درمان ببرند، پزشك حتما اولویت را به کسی خواهد داد که در وضعیت پیچیده و دردناکتری است. در هر حال دغدغه من این است که کارهایی از ایران انتخاب شود که با وسواس بیشتری گزینش شوند و چندان نباید به دنبال شهرت و اسمبازی و صمیمیت با افراد باشیم بلکه گزینشگر باید چشمهایش را ببندد و آنها را تراز و میزان کند. درباره انتخاب آثار خارجی چه باید کرد؟ دو کار میتوانیم بکنیم؛ اول اینکه آثاری را انتخاب کنیم که در موزههای اروپایی کمتر دیده شدهاند یا همه جا آثار آن هنرمند را ندارند. مثلا در موزه اتریش از یک هنرمند فقط یک کار کوچک دارند، ما باید با ملاحظاتی یک جمعبندی داشته باشیم و اگر آثار این هنرمند را داریم، بتوانيم در آنجا ارائه کنیم. چون میخواهیم نشان دهیم ما کلکسیون بهتری داریم. دوم اینکه، کارهای خیلی خوبی در موزههای مختلف داریم اما ما بهترین اثر آن هنرمند را داریم؛ باید در نبرد ثروت و گنجینهها نشان دهیم که ما بهترین آثار را داریم. مثلا باید جکسون پولاک را حتما ببریم، با آنکه در همه موزههای هنر معاصر آثارش را دارند و این دارندگی ما نیز با آنها برابری میکند. اگر ورمیر داریم باید آن را ببریم؛ چون این هنرمند به کلکسیون ما اعتبار میدهد. برای اینکه به یک جمعبندی برسیم، چه نظری دارید؟ در کل باید این را لحاظ کرد که مخاطبان به نمایشگاه میآیند و گشتی میزنند و باید نسبت به کارهای روی دیوار حالت شگفتی پیدا کنند. باید به لحاظ اهمیت، این نمایشگاه این شگفتی را ایجاد کند. در ایران چندنفری هستند که از قدمت و اصالت برخوردارند؛ حتما باید آثار آنان در نمایشگاه باشد؛ آثار فرمانفرما، یکتایی، مرحوم سپهری، تناولی، وزیری مقدم، زندهرودی که هم شناختهشدهاند و هم آثار اورجینال ایرانی هستند. مهم این است که هر کسی که در موزه میگردد، بداند این آثار مربوط به سرزمین ایران است. اگر نمونهاش جای دیگر هست، تکرار اینهاست و اصلش در ایران است. ما باید تخممرغ طلایی را به تماشا بگذاریم. حساسیت شما روی آثار ایرانی خیلی زیاد است؟ هر کدام از این آثار سفیر هنری هستند و خود به خود وقتی قرار است نمايشگاه در سطح ریاستجمهوری و وزیر امور خارجه برگزار شود، اهمیت فرهنگی کار بسیار بالاست و بر سیاست خارجی ما بسیار تأثیرگذار است. در این تبادل فرهنگی چه نصیب هنر ایران میشود؟ صله ارحام هنری است و در دین ما خیلی به آن توصیه شده است و انسانها باید همواره ارتباطاتی داشته باشند و این روابط در سطح بالای فرهنگی، تمدنی و انسانی بسیار زیباست. معلوم است که خیلی بهتر است و برای همین وقتی مردمان جهان به نمایشگاهی میروند که در آنجا آثاری از مصر و بینالنهرین است، با احترام خاصی آنها را تماشا میکنند. این رابطه احترامآمیز به لحاظ روانی در ذهن آدمها باقی میماند. وقتی شهروندان آلمانی میآیند و این آثار را میبینند، حتما خاطره نام ایران و بگومگوهای ناشی از این نمایشگاه تأثیر خوبی بر روانشان خواهد گذاشت. شاید هم به تبلیغات غلطی که درباره ما شده است، آگاه خواهند شد؟ نه، این مراوده بیشتر از هر چیزی ماندگار است؛ چنانچه من 50 سال پیش یادم میآید که در ایالت کارولینای شمالی آمریکا ما را به دیدن درختی بردند که قدمت 200ساله داشت که در کنارش هم رستوران و تفریحگاهی برای بچهها احداث کرده بودند. آن درخت هنوز هم در ذهن من باقی است. اینکه میگوییم تبلیغات، آنها هم میدانند تبلیغات است و اثرش بادوام نیست. آنها در نمایشگاه با آثار باهویت و شناسنامهدار برخورد میکنند و این همان تأثیر مطلوبی است که تصویری راستین از فرهنگ و هویت ماست و آن تبلیغات یک تصور بسیار غلط است که هیچگاه هم تأثیرگذار نبوده است. چون در وجدان انسانیشان میدانند که انسان ایرانی دقیقا چگونه باید باشد و اگر آدمی از وجدان انسانی متوسط به لحاظ فرهنگی برخوردار باشد، خود را اسیر تبلیغات و شلوغبازیهای سیاسی نخواهد کرد. صحبتی برای حسن ختام داريد؟ واضح و روشن است که در وضعیت و زمان حاضر همهچیز حکم بر این میکند که ارتباطات جهانی با هم زیاد و تعامل هم باید زیادتر شود؛ تا آنجا که ممکن است باید از انزواطلبی و خودپسندی بیرون آمد و اینکه فقط باید به پدرانمان افتخار کنیم، چندان درست نیست و در قرآن نیز نهی شده است. ما امروزه دریافتهایم که تعامل در پیشرفت ما بسیار مؤثر است و نه انزواطلبی و بدگویی و خودپسندی. روزی جمال عبدالناصر پس از جنگهای 67روزه به پاریس و دیدار ژنرال دوگل رفت و ماجرا را برایش تعریف کرد. دوگل گفت شما حق دارید و غیر از حق چیز دیگری ندارید. حق دارد اما ابزار مقاومت و جنگ را ندارد. باید اول وسایل را فراهم کرد، بعد برای اثبات حق باید شروع کرد به حقطلبی. حق گرفتنی است اما باید ابزار گفتن حق هم مهیا باشد. با داد و بیداد که حقی گرفته نمیشود. پیشرفت در تعامل است و نه انزوا و تکطلبی. هر جا که متحدانی مشترکالمنافع هستند، حتما موفقیتی هم هست. چون در زمان تعامل با همدیگر و معاشرت و دوستی موفقیت هم خواهد بود، در زمان قهر و دعوا که چیزی حاصل نخواهد شد. جنگ چیزی به ما نمیدهد و همواره مصیبت بوده است. بنابراین جنگ جز نارضایتی و ویرانی چیز دیگری ندارد. اما با سیاست و گفتوگو و رفتوآمد موفقیت حتما حاصل خواهد شد. روزی بین آمریکاییها و ژاپنیها بحثی در گرفت؛ ژاپنیها گفتند بحث نکنید بروید روی میز رئیسجمهورتان را ببیند، تلفنش پاناسونیک است!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.