مرگ یا مضحکه
جواد رنجبر: قانون طلایی اقتباس این است: اثر هنری اقتباس شده باید از اثر هنری اصلی بهتر باشد؛ یا دستکم از نظر ارزشهای هنری با آن برابری کند. به عبارت دیگر، وقتی یک رمان به یک نمایشنامه یا فیلمنامه تبدیل میشود یا برعکس، اثر جدید، متناسب با قواعد و اصول خود، باید بهتر از اثر اصلی باشد. در غیر این صورت کاری بیهوده انجام شده است. بنابراین راه اقتباس برخلاف تصور بسیاری از نویسندگان، راه فراخی نیست و بسیار باریک است. این راه باریک زمانی باریکتر میشود که منبع اقتباس یک شاهکار جهانی باشد. هرچند به نظر نمیرسد منعی برای اقتباس از شاهکارها و برداشتهای متنوع و آزاد از آنها وجود داشته باشد، اما بههرحال به سراغ شاهکاررفتن ادب مخصوصی دارد که پیشتر باید به آن مؤدب شد. ادب اقتباس از شاهکارها وجوهی دارد. یکی از آنها این است که نگاه و قلم نویسنده اثر اقتباسی اگر چه با قلم و نگاه نویسنده اثر اصلی برابری نکند، در مسیر آن باشد. براي مثال، اقتباس از گلستان به توانایی ادبی سعدی نیاز دارد که کیمیاست، اما دستکم برای اقتباس یا حتی نقد و رد و طرد و مضحکه گلستان سعدی هم باید سعدیشناس برجستهای بود و سپس شروع کرد. شاید بههمیندلیل است که بهندرت اقتباسی از شاهنامه در تئاتر و سینمای ایران موفق بوده است. غیر از سیاوشخوانی استاد بهرام بیضایی، کارهای موفق و ماندگار در این زمینه بهتقریب نداریم؛ چه، تسلط بر شاهنامه و هنر نمایش کاری است کارستان. «خاندان مرگ» نوشته و کارگردانی و طراحیشده بهوسيله مهراو نوری نمایشی است مدعی رویکردی نو به اسطوره زال و رودابه؛ در نتیجه کشف و شهود درباره فردوسی و شاهنامه. این ادعای بزرگ کافی است تا تماشاگر حرفهای تئاتر و علاقهمندان شاهنامه و استاد فردوسی را یکسان به تحسین وادارد و به سالن نمایش بکشاند؛ به انتظار دیدن تئاتری به استحکام ابیات شاهنامه و به روشنی خردورزی آن یا رد و طرد آن و حتی مضحکه آن. شاید نویسنده و کارگردان زمان ما به تفکری متعالی رسیده باشد که اسطورهای را مانند لطیفهای پیشپاافتاده ببیند و آن را مسخره کند. این نگاه متعالی به قطع و یقین ارزش بسیاری دارد. اگر به دست آمده باشد. اما آنچه در صحنه اتفاق میافتد بسیار متفاوت است. نمایش در روزی که من دیدم با 20 دقیقه تأخیر شروع شد! این عیب بسیار بزرگی برای یک نمایش است. صحنه یک بیمارستان بود و بازیگری با پوتینهای نظامی روی تخت افتاده بود. آلارم مقطع دستگاههای کنترل بیمار به گوش میرسید. بازیگر با ریش و پوتین و زخمی در پهلو به چریکهای دهه 50 بیشتر شبیه بود تا به زال. تا جایی که میشد تصور کرد اسطوره زال در قالب روایتی چریکی پدیدار خواهد شد. اما این برداشت اشتباه بود. وقتی زال دهان به گفتن باز کرد لحنی امروزی داشت اما کلماتی ادبی و حماسی بر زبان میآورد. داستان زادهشدن زال و سپیدبودن موهایش و طردشدنش از سوی سام روایت شد. روی همان تخت با سه بازیگر زن. بیآنکه نه روایت اسطوره باشد و نه برداشتی معاصر از آن فهمیده شود. فاجعهبارترین قسمت نمایش آزمونهای زال بود. میدانیم زال خرد و حکمت را نزد سیمرغ آموخت. منوچهر به موبدان و دانشی مردان دستور داد او را بیازمایند و میزان خرد و اطلاع و عمق اندیشه او را بدانند. این صحنه در شاهنامه با شکوه تصویر شده است. زال و موبدان و شاه نشستهاند و زال بهصراحت و سلاست به پرسشها پاسخ میدهد. پرسشها اندیشه ایرانی است؛ از تقویم، روز و شب، فصلها، مشرق و مغرب، خورشید و اجل و مرگ و آخرت. پاسخها شاه و دیگران را شادمان میکند. به مثابه یک آزمون که راه زال را برای ورود به آزمون عملی میگشاید و او با هنرنمایی از این میدان سرافراز بیرون میآید؛ هر دو آزمون برای جواز پهلوانی زال که میدانیم پهلوان چه اهمیتی در اندیشه ایرانی دارد و گاه با شاه برابر است. اما در نمایش دو، سه سیاهپوش زال را میآورند و سرش را در کاسه توالت میکنند و پرسشها شروع میشود؛ به شکل شکنجههای وحشیانه. چرا؟شکل هنری نمایش هم متأسفانه کمکی به آن نمیکند؛ نه موسیقی و نه نور و نه بازیها. اساسا نمایشنامه فاقد ظرفیتهای لازم برای بروز هنری نمایش است. به عنوان یک نمونه میتوان به صداهای نمایش اشاره کرد. گاه صداهای ناهنجار نقش دراماتیک در یک نمایش دارند و کارگردان مجبور به استفاده از آن است. اما صدای ناهنجار همیشه ناهنجار است؛ چه در خیابان، چه در خانه و چه در صحنه نمایش. پس بهتر است از آن استفاده نشود. نمایش خاندان مرگ پر از صداهای ناهنجار است. در میان چندین دقیقه سکوت یا صداهای پایین ناگهان به در فلزی کوبیده میشود یا قمقمه پرت میشود و به میز استیل میخورد. این نوع استفاده از صدا تأثیری مثبت در تماشاگر نمیگذارد و ممکن است او را عصبی کند. در ستایش آن مرگ که ملال میزداید! نه توان مقاومتی دارد و نه نیروی آفرینشی. تئاتری که به قول دوشس ملفی «براساس خودش زندگی نمیکند».«براساس دوشس ملفی»، روایتگر جامعهای است گرفتار بحران اخلاقی. جامعهای که مدام سیمای شهر را از «هرزهها» پاک میکند اما بیآنکه مزاحمتی برای «رذلها» ایجاد کند، چراکه طرد هر دو فیگور «هرزهها/رذلها» شهر را به برهوتی یوتوپیایی تبدیل خواهد کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.