در باب «بر اساس دوشس ملفی» محمد رضاییراد
در ستایش آن مرگ که ملال میزداید!
محمدحسن خدایی
مارک دبیلو. روچه در مقدمهای که بر نظریه تراژدی هگل نوشته، توضیح داده از نظر هگل «تراژدی هنگامی رخ میدهد که قهرمان شجاعانه از موقعیت بحق و اساسی خود دفاع میکند و البته درعینحال با انجام این کار در ستیزی میان موقعیت بحق و وضعیت مغایر با آن بهنحوی یکسویه گرفتار میشود و بدینترتیب میان عظمت و گناهکاری قرار میگیرد». از این منظر، نمایش «براساس دوشس ملفی» هم کوششی است برای برصحنهآوردن عمل قهرمان که به امر تراژیک منتهی شده و لاجرم پرسش از عظمت و گناهکاری را پیش میکشد. قهرمان اینجا همان دوشس ملفی است که علیه مناسبات قدرت و خانواده طغیان میکند و با دلباختگی به مشاور خود آنتونیو، سوژه عشق میشود. دوشس ملفی همچون هملت و ادیپ جایگاهی را که نهاد قدرت برای او تعيین کرده، نفی میکند و از دل نفی جایگاه از پیشمقدر خود، بهنوعی سوژه سیاست و تاریخ میشود. از پس این سوژهشدن و نفی جایگاه پیشین است که خطاب به دانیل د بوزلا (کارگزار اسبهای دوشس) با طعنه میگوید «با این همه، هنوز دوشس ملفیام». آن هم از پس جوابی که بوزلا به پرسش «من کهام؟» دوشس داده است: «جعبهای از طعام کرمها، مرهمی از روغن مومیایی...» دوشس با ازدواج و برگزیدن عشق است که بر همه خصلتها و تعیینهای تاریخی و خانوادگی خود میشورد و تا نهایت امر تراژیک به پیش میرود و شورمندانه بر زبان میآورد که «واپسین اشتباه زنانهام را مرتکب نخواهم شد. ملالآور نخواهم مرد». ملالی که از دل مناسبات منحط عمارت ملفی بر زندگیها حاکم شده و شاید مرگ شکوهمند دوشس بر آن وقفه اندازد. نمایشنامه دوشس ملفی به نویسندگی «جان وبستر» یکی از مهمترین نمایشنامههای عصر الیزابتی است که روایتگر زندگی «جووانا د آرگونا» دوشس تاریخی آمالفی است که به دستور و دسیسه دو برادر خود به نامهای «فردیناند» که دوک کالابریاست و «کاردینال»، از ازدواج مجدد منع شده تا ثروت و شهرت خاندان ملفی، حفظ شود. وبستر در یک انتخاب سیاسی و بوطیقایی، مکان نمایشنامه را به ایتالیا برده تا راه گریزی بیابد برای بازنمایی انتقادی وضعیت پرآشوب دوران خود. روایت وبستری دوشس ملفی، متفاوت است از نسخه ویلیام پینتر که دوشس ملفی را زنی هوسباز معرفی میکند. وبستر در انتخابی هوشمندانه، دوشس ملفی را دوستدار نهاد خانواده و ازدواج مجدد نشان میدهد. خواستهای انسانی که به حکم و حیله دوک ملفی، سرکوب شده و موجب مرگ دوشس میشود؛ مرگی که سرآغاز تباهی خاندان حاکم بر عمارت ملفی هم هست. «بر اساس دوشس ملفی»، نمایش ژستها، بدنها و ماسکهاست. آدورنو در یادداشتهایی که درباره کافکا نوشته، معتقد است که «همه تصویرهای کافکا ملالآور و دربوداغان است، حتی تصویرهای بلندپروازانهاش» و در باب مفهوم ژست توضیح میدهد که چگونه «ژستهای جاودانشده در آثار کافکا لحظههای منجمدند. شوک کافکایی، مثل شوک سوررئالیستی، همسنخ تکانی است که انسان از دیدن عکسهای قدیمی میخورد.» «براساس دوشس ملفی» اما یک کنش غیرکافکایی است انگار. ژستها تمنای تحرک و ضربهزدن دارند. ژستهای دوشس بر مقاومت و عشق استوار هستند و ژستهای فردیناند و کاردینال بر خشونت و اقتدار. اولی جاودانه میکند و دومی محو. اولی ترکیب اخلاق و وفاداری است و دومی اتحاد اقتدار و خشونت. اینجاست که آرتو و برشت فراخوانده میشوند تا به میانجی سنت تئاتریشان، دوشس ملفی معاصر شود؛ معاصرشدنی که خود را در ژستهایی میبیند که بهنوعی اعلام موضع هستند، بدنهای سیاسیشده که جایگاه افراد را نشاندار و ماسکهایی که امکان حیله و خدعه را فراهم میکنند. «بر اساس دوشس ملفی»، كه روايت نغمه ثميني و محمد رضاييراد از تراژدي «دوشس ملفي» است، از بازنمایی دقیق متن جان وبستر دست کشیده و در رویکردی والتر بنیامینی نسبت به تاریخ، با افزودن مورخی روایتگر که اینجا همان دلیو دوست آنتونیوست، در پی احضار گذشته و تأمل است؛ یک نگاه قفانگارانه به گذشته که مدام در سیر خطی روایت تاریخی وقفه ایجاد میکند تا امکان پرسش از گذشته، فراهم شود. وقفهای برای امکان شنیدهشدن صدای محذوفان، مطرودان و دیوانگان. همان مردمان کوچه و بازار که بیرون از عمارت ملفی مشغول زندگی روزمره هستند. مردمانی که صدایی در روایت دوشس ملفی جان وبستر ندارند و همیشه بیرون از حریم حاکمان و قدرتمندان مشغول شادی و غمهای خود هستند. مردمانی که با انگ جنون طرد شده و گرفتار میشوند. دلیو در مقام تاریخنگار و راوی، ترکیب بنیامین و برشت است انگار. فیگوری مهم که توان توقف تاریخ و تأمل در آن را دارد. کنش توقف، یادآور آن عبارت رشکبرانگیز خود بنیامین است: «مارکس میگوید انقلابها لوکوموتیوهای تاریخ جهاناند. ولی شاید اوضاع کاملا بهقرار دیگری باشد. شاید انقلابها همان کشیدن ترمز اضطراری بهدست نوع بشری باشد که در این قطار در حال سفر است». کنش دلیو در مقام مورخ و متوقف کننده روایت تاریخی را آنجا میتوان کنشی انقلابی دانست که در سیر خطی تاریخ وقفه ایجاد میکند تا روایت غالب حاکمان، همان روایت خطی از تاریخ، دچار گسست و بهنوعی انفجار شود؛ همان ایستادن و پرسش از چرایی وقایع خونبار و خفتبار گذشته. پرسش از اینکه آیا امکان سیر وقایع این همه دهشتناک نباشد. تأمل در بزنگاهها و مفصلبندیهای تاریخ، جاییکه گذشته از خلال پرسشهای امروز راوی/مورخ، اینجا و اکنون را بحرانی میکند. «براساس دوشس ملفی» با اجرایی که سه ساعتونیم به طول میانجامد، نوعی از توان مقاومت است در مقابل تئاتر بورژوایی. تئاتری که بهجای آگاهیبخشیدن به مخاطب، او را سرگرم میکند. از این باب برصحنهآوردن نمایشی چنین خشونتآمیز و تفکربرانگیز، غنیمتی است که وقفه میاندازد در جریان غالب آن دست نمایشهایی که در منطق مبادله مستحیل شده و در اتمسفر نئولیبرالیسم وطنی تنفسهای عمیق میکنند. جریانی که هر روز بیشازپیش امکان صدادارکردن محذوفان، مطرودان و مجنونان دوران خود را از دست میدهند. جریان تئاتریای که به قول آگامبن، ژستهایش را از دست داده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.