|

انتشار ناآگاهی از رسانه ملی

احمد میراحسان

در سه دوره آقای جیرانی، آقای گبرلو و آقای افخمی از برنامه هفت با من تماس گرفتند و خواستند که در برنامه‌شان حاضر شوم. نپذیرفتم؛ باوجود آنکه گفت‌وگو درباره برخورد نامنصفانه، هم با سینمای کیارستمی و هم ده‌نمکی از علایقم بود و به‌ویژه خود کارگردان‌ها فکر می‌کردند و دوست داشتند به سبب زاویه دید خاص، فرد مناسبی برای سخنی تازه‌ام، اما افراد معتبر به سبب فقدان امکان آزاداندیشی و سوگیری‌ها، از حضور در برنامه هفت سر باز می‌زنند و من به‌عنوان فردی نامعتبر، میل نداشتم برنامه نقد را نامعتبر‌تر کنم. درواقع یکی از آسیب‌ها و ابتلائات بزرگ رسانه ملی، بستن راه حضور عالمان واقعی در قلمروهای تخصصی و استفاده از اداره باندی با حضور افراد سطحی «معتمد» است که نام کارشناس به آنان می‌نهند؛ مقصودم در قلمرو علوم انسانی و هنر است. من نمی‌دانم «برنامه هفت»، چه تعداد بیننده دارد و نمی‌دانم بینندگان برنامه هفت چقدر بخش گفت‌وگو را درباره فرم که به‌وسیله سه آدم فاقد دانش فلسفی و زیباشناختی و سواد سینمایی لازم به یک بازی کسالت‌بار در رسانه ملی بدل شده است، پی می‌گیرند، اما می‌دانم این گفت‌وگو همانند آن است که یک یا سه کارآموز پزشکی را بردارید، جراح متخصص مغز جا بزنید و از آنها بخواهید درباره مفاهیم جراحی مغز سخن بگویند و مردم بی‌خبر را وادارید به گفتارشان همچون آگاهی‌های ارجاع‌شدنی گوش بسپارند و بیاموزند بر بنیاد آن بیندیشند. پیداست این عمل به معنی مسموم‌کردن و مبتذل‌کردن دانایی و نشر و اشاعه دیدگاه‌هایی درباره فلسفه، سینما و زیباشناسی و نظریه فیلم است که بُن‌دار نیست و از تهاته، مخاطب نادان می‌پرورد؛ چه طرفدار «فرم»، چه طرفدار «محتوا». نقد در برنامه هفت و این گفت‌وگوها، به ابتذال شناخت و فاسدکردن تفکر و رواج مفاهیمی غلط‌درغلط به اسم علم، آن‌هم با ادبیاتی مهاجم و خشن دامن می‌زند و به شیوه نامستدل و کلی‌بافانه و بدآموز و غیربهداشتی، فرهنگ و شناخت و قاعده گفت‌وگوی عقلانی را در خطر قرار می‌دهد و به‌سادگی از رسانه ملی آموزش‌های گمراه‌کننده تحویل مردم می‌دهد. لازم نبود حضرات ادای عالمان را درآورند و حرف از دکتر دینانی به میان آورند تا دکتر دینانی شاهد باشد چگونه سخن فلسفی‌شان درباره فرم، قربانی جهالت و اصطلاح‌شناسی جاهلانه می‌شود، ورق‌زدن کتاب‌هایی که درست نمی‌فهمند نیز لازم نیست، شاگردی دکتر معتمدی اهل سینما، نمی‌گویم دکتر مجتهدی یا دکتر داوری یا دکتر رشیدیان یا دکتر عبدالکریمی یا دکتر احمدی و امثالهم، را می‌کردند و دعوت می‌کردند تا دست‌کم دو جمله درست درباره بحث فرم و محتوا بیاموزند. بگذریم که دانش امروزی‌تر، اساسا نه تعریف افلاطونی و ارسطویی را می‌پذیرد، نه تلقی دکارتی و کانتی و هگلی و مارکسی را و اگر قرار بر فهم مدرن و پسامدرن امروزین که متکی بر اندیشه متلائم با دستامدهای ما بعد اینشتین، نلز بوهر و هایزنبرگ و پائولی و رشته‌های دیگر و فلسفه علم کنونی باشد، بدیهتا مشکل چندبرابر خواهد شد چون اساسا در اینجا، شکاف انتزاعی مفاهیم فرم و محتوا پذیرفتنی نیست و تنها می‌توان به شیوه حدس و غیرقطعی از فرم محتوا و محتوای فرم صحبت کرد که در سینما، مباحث دوران بعد از متز و بوردول و سونتاگ و دلوز و لوک نانسی را دربر می‌گیرد. متأسفانه در همین مباحث فرم، متظاهر به آگاهی‌های ریشه‌دار در مثل افلاطونی چنان ناراستی‌ها و سطحی‌نگری و غلط‌های آشکاری وجود دارد که حیرت‌انگیز است. 1-آقایان هیچ تسلطی با تبارشناسی ترمینولوژیک اصطلاحی که به کار می‌برند ندارند و سیر تحولات معنایی کلمه فرم را در فلسفه غرب نمی‌شناسند، آنچه در یونان باستان به نام فرم و صورت، به بحث گرفته شده و به فلسفه در اسلام سرایت کرده، همان گوهر یا جوهر است که در برابر ماده قرار دارد و یک‌سره با معنی شکل در مباحث و متون سینمایی جدید و در تفکر اروپایی مدرن فرق دارد. کسانی که حتی همین مفاهیم ساده را نمی‌دانند و تعاریف را خلط می‌کنند، چگونه به خود حق ارائه بحث به مردم را داده‌اند؟ شکل در برداشت مدرن اروپایی از کمیات و معروض به جسم مادی است و برعکس در فلسفه قدیم ماهیات همان صورت و جوهر است و جوهر اساسا عرض جسم طبیعی محسوب نمی‌شود و سرچشمه هستی یا بی‌اشیا و وجه فرامادی دارد، حکم جان، برای جسم و این معنای صورت یا فرم ربطی به معنای شکل در مباحث جدید ندارد. 2-کم‌دانشی هر سه «کارشناس» برنامه هفت و گفت‌وگوی بازاری و غلط‌آموزی آنها و مطالعه سرسری و ژورنالیستی و روزنامه‌ای و پلمیکی سطحی مفاهیم فلسفی، به این فاجعه و ناآگاهی ختم نمی‌شود و دامنه می‌گیرد. آن چیزی که در مدرنیسم به اسم فرمالیسم اشکلوفسکی و یاکوبسن، ولفلین، گرماس، موکاروفسکی و در ساختارگرایی استروس، تودورف، بارت و مباحث بُلوم و پساساختارگرایی فوکو، باتای، ریکور، دلوز، یاس، هرش و... وجود دارد یعنی در جریانی که ریشه‌های آن را باید در یافته‌های نقد ضدکانتی و مابعد در تفکر مدرن غرب جست‌وجو کرد، همه گسست کاملی دارد از مفهوم صورت؛ چه در فلسفه افلاطون و چه ارسطو یا تفکر فلسفی در جهان اسلام یا دوران اسکولاستیک مسیحی! معنای صورت این مفاهیم متضاد باوجود شباهت ظاهری‌شان که افراد را به اشتباه انداخته، نباید خلط شوند. زیرا در فلسفه متافیزیکی این مفهوم با محتوای مابعدالطبیعه کاملا مرتبط است، درحالی‌که در فلسفه جدید و به‌ویژه مباحث شکل در میان فرمالیست‌های روس به‌بعد، اساس آگاهی‌ها بر شکل به‌مثابه عرض جسم طبیعی و به‌مثابه یک کمیت بر امر معلوم و قابل ادراک حواس استوار است، کم‌دانشی افرادی که به خود اجازه ورود به مباحث تخصصی فلسفه و زیباشناسی را داده‌اند و با شهامت مفاهیم سطحی‌شان را به خورد خلایق می‌دهند سبب اغتشاش همه این مفاهیم شده است، چنانکه متوجه تفاوت اصطلاح‌شناسی تخنه در فلسفه یونان و تکنیک در مفاهیم امروزی سینما و نقد ژورنالیستی نبوده‌اند. تغییر سوبژکتيویستی معنای گوهرین فرم به انعکاسات شاکله ذهنی در فلسفه اروپایی جدید سبب شده است که کمیت ظاهری که به نام صورت با شکل از آن نام می‌برند ادغام شده در معنای فرم و صورت یونانی، رواج یابد، در نقد ساختارگرا یا فرمالیستی امروز که حضرات و منتقدان ایرانی مدام از آن حرف می‌زنند و کمتر شناختی عمیق از آن دارند این جابه‌جایی مایه بسی اشتباهات و عدم فهم تمایز کاربرد اصطلاح نسبت به گذشته شده است. در جهان مدرن با خود بنیاد انگاری جهان و اصالت به طبیعت و امر فیزیکی و گسست از مفاهیم عالم غیب و مجردات، اساسا در متون بسیار از جمله فلسفه فیلم، نویسندگان و مترجمان متوجه این تمایز معنای فرم و تحویل آن نبوده‌اند و معنایی که از فرم مستفاد شده است همان کمیت ظاهری و جسم تعلیمی و شکل اشیا و چیزهای فیزیکال را مراد کرده است و کاش این افراد متظاهر به مدرن‌بودن با ریشه تفکر ماتریالیستی و پوزیتیویستی‌شان، دست‌کم در همین زمینه دانش کافی در رشته و این معنای شکل را می‌شناختند و وقتی از افلاطون مثال می‌آورند، می‌دانستند، مثل همان صورت، همان ماهیت و همان محتوای اصلی چیز است! من متعجبم که استاد غلامحسین دینانی چگونه متوجه تفاوت ادراک خود و سطحی‌نگری رسانه‌ای‌ها نشده و در دامی افتاده تا از تعریف ایشان به سود یک درک پیش پا افتاده و مغلوط بهره گیرند. دلیل عدم حضور افراد معتبر در رسانه همین تحریفات است! آن آدمی هم که ناشیانه وظیفه دفاع از محتوا را به دوش گرفته است زوايد متأثر از دوالیسم دکارتی را به‌عنوان حقیقی به خورد مردم می‌دهد و درحالی‌که خود گرفتار جهلی مرکب است، نقش آموزگار ملت را ایفا می‌کند! این است حاصل مباحث رسانه‌ای ما! بحث کهنه فرم و محتوای این حضرات حتی بسی عقب مانده‌تر از مباحث سراپا آشفته فرم و محتوا در حدود صد سال پیش در نوبهار و سپس دوره ظهور شعر نیمایی است و اگر دست کم در همین زمینه مطالعه‌ای ژورنالیستی داشتند و سری به مطبوعات دوران گذشته می‌زدند، می‌دیدند، آن درک کهنه از جدا پنداری جدید فرم و محتوا چقدر پیشروتر از مطالب التقاطی امروزی‌شان بوده است. نکته بامزه آن است که فرم به‌مثابه گوهر و ضرورت چیزها) به مفهوم محتوا و حقیقت چیزها و جان‌شان نزدیک‌تر است تا به معنی شکل در متون جدید که عرض جسم است و ساختار مادی را صورت بندی می‌کند. این شعبده که آقایان معنای جوهرین صورت را که اصل چیزهاست با مفهوم یونانی‌اش، به معنای شکل و وجه طبیعی و کمّی اسکلت‌بندی و ساخت شیء عرض جسم در متون مدرن را همانند قرائت و برداشت مادی و مبتذلی منتشر می‌کنند چیزی جز یک جهالت عین نیست! بگذریم که حضرات فرمالیسم و نوفرمالیسم امروزی را هم درست نمی‌شناسند و نمی‌دانند آن تفکر و محتوای فیلم، بی‌اهمیت در بخش فیلم نیست، بلکه محتوا جزئی از فرم و درواقع محتوای فرم است. وگرنه این بلاهت که تفکر و محتوای اثر هنری با موضوع یکی پنداشته شده و در ارزش و ژرفای اثر هنری، بیهوده وانمود شود، سخن غیرجدی و پوچی برای ابد باقی خواهد ماند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.