نقد «درباره تصویرت از من تجدیدنظر کن»
شما هم جزئی از اثر هستید
سیدمحمد تقیزاهدی
«درباره تصویرت از من تجدیدنظر کن»؛ «سبکی جدید در تئاتر» به وجود آورده و تعریفی جدید از تجربه مشترک عوامل تئاتر و مخاطبان را به رُخ میکشد. اثری غنی از نظرگاه فلسفی و به طور کلی مَملو از خلاقیت و تجربهگرایی هنری است که هرگز نمیتوان در مقام یک نقد یا متنی کوتاه، همه ابعاد این اثر متکثر و گستردهشده را توصیف کرد. در اینجا کوشیدهام با بیان استدلالهای مختلف و نقادی یا تعریف، برمبنای نقادی ایمیتاسیونالیسم (Imitationalism) - فرمالیسم - صورتگرایی (Formalism) و متضاد آن (فرار از فرمگرایی) - اموشنالیسم - احساسگرایی (Emotionalism) - نقد محاکات- نقد تاریخی و روانشناسانه، اثبات کنم این اثر گستردهای متکثر و جهانشمول است و این گستردگی علتی است بر اثبات اینکه اثر سبکی نوین در خود دارد و باید بسیار بررسی و نقد شود و از طرف دیگر، تلاشی ابتدایی کردهام با بررسی این اثر از نظرگاههای گوناگون، توصیفی برای اثبات این نکته ارائه دهم که «درباره تصویرت از من تجدیدنظر کن» یک سبک جدید در تئاتر است و دارای ابعادی سادهشده از یکسو و غنایی از سوی دیگر است. این نوع نقد، نقدی ترکیبی و ثقیل است و متن حاضر فقط مقدمهای است تا این جریان نوین در تئاتر را مَدخلی باشد. با کمترین مقدمه و توضیح ابتدایی نقد خودم را بر فصول مختلفی استوار کردهام که به صورت موجز در ذیل ارائه شده است: مَدخلی در مفهوم تئاتری یا غیرتئاتری: آروند دشتآرای در ابتدای اجرا به بیان آدیشن (Audition)بودن اثر میپردازد که در ادامه و پایان کار متوجه میشویم اثر تئاتر بوده است نه آدیشن و همه رویدادها بازی بودهاند. درواقع بهترین تعریف از اثر: «تئاتری نوین است که مخاطب قسمتی از اثر بوده و آزمون، بازآفرینی لحظهای یا تجربهگرایی کارگردان (Audition) در خود اثر و به وسیله بازیگران و تماشاچیان اتفاق میافتد». پس اثری که مخاطب با آن مواجه میشود (که خود این مواجهه هم با تعریفی نوین ارائه شده و در ادامه توضیح میدهم)، تئاتری است که در هر اجرا بهوسیله مخاطبان و بازیگران تجربهای برای همه حاضران در لحظه وقوع اثر را به وجود میآورد که با کارگردانی آن تجربه و آدیشنی خلاق و رشدکننده به وجود خواهد آمد و مخاطب برای اولینبار قسمتی از اثر اجرائی یا تئاتر میشود. این تجربهگرایی درباره مخاطب بهحدی دقیق پیش میرود که توصیف آن در این مجال غیرممکن است و در اینجا به بیانی اندک بسنده میکنم. مخاطب هنگام مواجهه ابتدا از روند ساکن اثر دچار تعجب شده، سپس با بیان صادقانهای، نسبت به اثر احساس راحتی و صداقت میکند، سپس با حضور بازیگران متوجه آدیشنبودن اثر میشود و سپس خود را در پروسه آزمون و پرسش از بازیگران میبیند، در انتها با یک تخریب مواجه و سپس با حیرت تمام متوجه میشود خودش قسمتی از یک بازی بوده و با دروغ اعتماد کرده و شاید بفهمد فقط به وسیله همین دروغ امکان حضور خالصانه در یک اثر را دارد یا به عبارت بهتر؛ در اثری حاضر شده که با استفاده از ظرفیت دروغبودگی فردی در بشر عصر جدید و کارگردانی دقیق سناریو، پی به دروغاندیشی یا سادهانگاری خود برده و تجربهای آموزنده از استفهام غلط همیشگی و کوتهبینی نظری خود را خواهد داشت و جستوجوی حقیقت را دارای تعریفی متفاوت مییابد. درباره مفهوم دیالکتیک اثر، خروج از فرم و اثری بدون مخاطب و سراسر تجربه اجرا: دیالکتیک مخاطب، اثر و بازیگران و سنتز دگردیسی: مخاطب در ابتدا بهعنوان مخاطب یک اثر وارد شده و با مجموعهای انسانی با ویژگی چندملیتی یا چندفرهنگی مواجه میشود. بازیگرانی که بهظاهر واقعی هستند و خودشان و زندگی واقعی خودشان را با مختصاتی خاص، که ازدواج بینافرهنگی است، بازی میکنند و مخاطب در این فرایند اجازه مییابد در یک آدیشن (Audition) حضور یافته و خودش قسمتی از اثر شود. غافل از اینکه اثر برنامهای دیگر دارد و از ترکیب دو گزاره اول سنتزی حاصل میشود که بازیگران از سؤال مخاطبان به پاسخهایی دست میزنند که دفعی و آنی است و سناریو اثر با حضور مخاطبان دارای دگردیسی (Metamorphism) و تکامل در زمان وقوع اثر است (مانند دگردیسی در تخم) و از طرفی مخاطب با برونریزی خود چه در قالب ظهور سؤالات و چه در درونریزی مخاطب، چه بخواهد و چه نخواهد عضوی از اثر شده و پس از کشف دروغبودگی اثر، تازه بعد از پایان اثر دچار دگردیسی و تحلیل تجربهای متفاوت میشود و بر بسیاری از تصورات و نگرشهای خود قضاوتی متفاوت ارائه میدهد. خروج از فُرم: این اثر بدون فرم است، شاید بهعنوان یک ضعف برای اثری تئاتری در نظر گرفته شود، اما بدون فُرمبودن اثر، خودش حُسن و ضابطه رقابتی برای اثر به وجود میآورد. بدین معنی که با فرار از فرم مخاطب بدون هیچ ترسی وارد اثر میشود و مانند آثار معروف تئاتری نبوده و با ساختارشکنی بسیار شجاعانه فرم را از ظاهر اثر گرفته و به بطن متکثر مخاطبان به شکل تصویر یا تصور ذهنی هدیه کرده است. اثری بدون مخاطب: شاید بهترین ویژگی این اثر همین عنوان بدون مخاطببودن باشد، بدین معنی که اثر گویی مخاطب ندارد، همه جزئی از یک تجربه هستند و با حضور معدوم و مشارکت بیاراده در تولید یک اثر حضور دارند و تجربهگرایی خاصی را برای دریافتهای بسیاری دیگر که نتیجه تجدیدنظرطلبی است، به دست میآورند. همه مخاطبان بدون آنکه بخواهند باید قسمتی از این اثر باشند و تجربهای دوسویه را حتما داشته باشند، این تغییر نگرش در مواجهه با اثر بسیار خلاق و حرفهای برنامهریزی شده است. «شما در هنگام مواجهه با این اثر قسمتی از اثر خواهید بود». که به نظرم، این شعاری مناسب برای این تئاتر باشد. زیباییشناسی و هنر بر مبنای نظر کانت، که مصداق بارز این اثر است: از نظر کانت، هنر؛ زیباییشناختی است. کانت دو نوع هنر را از هم متمایز میکند: یکی هنر «مطبوع یا دلپذیر (سرگرمکننده)» و دیگری هنر «زیبا». آنچه برای کانت اهمیت دارد، هنر زیباست؛ چیزی که همه ما از آن بهعنوان هنر نام میبریم. هنر زیبا را کانت با طبیعت مقایسه میکند. هنر زیبا یک محصول به وجود میآورد و در این محصول هیچ اجباری در پیروی از قاعده وجود ندارد و انگار طبیعت است. بنابراین هنر زیبا به نظر کانت، اگرچه طبق قواعدی، آثاری را به وجود میآورد، ولی باید طوری به نظر برسد که بدون قاعده و به طور خودجوش به وجود آمده و نتیجه کوششهای هنرمند نباشد. بنابراین آزادبودن، خودجوش و طبیعیبودن برای کانت، معیار تشخیص هنر زیبا است و هنر زیبا یک محصول است ولی باید به طور طبیعی به نظر برسد، گویا بدون هیچ قاعدهای خلق شده است. «درباره تصویرت از من تجدیدنظر کن» مصداق بارزی بر این باور از تولید اثر هنری است؛ آنقدر طبیعی به نظر میرسد که مخاطب خود را به صورت کامل داخل آن و جزئی از آن حس میکند آنقدر طبیعی است که فرصت تعقل درباره تصوراتش را هم نمیدهد و در طبیعت اثر با زیباییهایش خود را مفروض میکند و برای اولینبار اجازه مییابد قسمتی از اثر شده و بهراحتی با کنکاشهای درونی خودش به مواجهه، اعتراض، دخالت، قضاوت و... پرداخته و پس از اکتشاف حقیقتی از طبیعت بر او آشکار شود که پس از اتمام اثر با او همراه بوده و آن حقیقت را زندگی کند. سؤال بعدی کانت این است؛ چه کسی میتواند چنین اثری را به وجود بیاورد که اگرچه تصنعی ساخته شده، ولی ظاهرا، طوری است که طبیعت خودش آن را ساخته است. برای بهوجودآوردن چنین اثری به نظر کانت، توانایی و استعداد لازم است که اسم این استعداد را او، نبوغ میگذارد. بنابراین نبوغ به نظر او، توانایی خلق اثر هنری زیبا است. نبوغ یک نیرو و استعداد طبیعی است که از طریق آن، انگار که خود طبیعت در هنرمند فعال است. بههمیندلیل اثر هنرمندانهای که خلق میشود طوری به نظر میرسد که انگار اینجا هیچ قانونی و ساختهشدگی آن وجود ندارد، بلکه به طور طبیعی و خودجوش به وجود آمده است و آروند دشتآرای به نظر من، همان نابغهای است که کانت میگوید، بالاترین شاخصه طبیعت در حیات و تغییر است، اثر آروند دشتآرای همواره با خلاقیت در حال تغییر است، اثر با هربار اجرا زنده است، رشد و تولید مثل میکند و در اندیشه مخاطبان و به تعداد نفوس با برداشتهای گوناگون قضاوت میشود و راز این تولید اثر طبیعی در نبوغی است که مخاطب را داخل اثر آورده و گویی این اثر بدون مخاطب است و عدهای دارند باهم و برای هم تجربهای دوسویه را انجام میدهند که تکرارنشدنی است. «کانت برای تشخیص اثر هنری زیبا، چند معیار قائل میشود. به این دلیل که اثر هنری در اثر استعداد طبیعی در هنرمند خلق میشود و قاعدهای وجود ندارد که طبق آن هرکس بتواند با پیروی از آن قاعده، اثر هنری را به وجود بیاورد. بنابراین اثر هنری زیبا از یک خصلت منحصربهفرد برخوردار است که کانت از آن به اصالت اثر هنری یاد میکند. کانت یک سلسله معیارهای کلاسیک به ما میدهد که اصلا هنر چیست؟ کانت در اینجا یکی از پاسخهای مهم در تاریخ تئوریهای زیباییشناسی را مطرح میکند. اثر هنری زیبا، اثری است که از اصالت برخوردار باشد و اصالت به این معناست که نتیجه فعالیت خودجوش در هنرمند بوده نه از پیروی یک نقش از واقعه. نوع ساختارشکنانه اثر «درباره تصویرت از من تجدیدنظر کن» درواقع خلاقیت و نوع درونی و انحصاری طرح آروند دشتآرای است که در تطوری چندساله ساخته و پرداخته شده و نمونه مشابهی ندارد و دارای اصالتی انحصاری است. «دوم اینکه اثر هنری یک الگوست و نمونهوار است و خودش نتیجه تقلید نیست، (مانند اثر حاضر نمونه آن را ندیدهایم) ولی کاری که هر اثر هنری از طریق نبوغ به وجود میآورد، تبدیل به یک الگو برای دیگران میشود، معیارهای قضاوت اثر هنری را به دست میدهد بدون اینکه خودش از قانون خاصی به طور آگاهانه پیروی کرده باشد. بنابراین خصلت دوم اثر هنری این است که نمونهوار است و الگو صادر میکند و هنرمندان دیگر را میتواند تحریک، تشویق و فعال کند که آثار دیگری را به وجود بیاورند نه از طریق تقلید. بنابراین در اینجا کانت تابع تئوری تقلید از هنر نیست و این یک چرخش است که در عصر جدید در تئوری هنر به وجود میآید برخلاف تئوریهای یونانی و قرون وسطا. هنر دیگر تقلید واقعیت نیست، بلکه چیز دیگری است. خصلت سوم این است که به نظر کانت، نبوغ فقط در هنر وجود دارد نه در علم چون نبوغ طبیعی است و اکتسابی نیست یا وجود دارد یا وجود ندارد، ولی در علم ما میتوانیم از طریق کوشش، تجربه و تحقیق، کارهای ممکن را انجام دهیم. کانت میگوید هنرمند از یک خصیصه دیگر نیز برخوردار است که فوقالعاده مهم است. از نظر او هنرمند کسی است که توانایی بهوجودآوردن یک غنای معنایی را در اثر خود دارد که کانت اسمش را ایدههای زیباشناختی میگذارد و هنرمند کسی است که در اثر هنری میتواند ایدههای زیباییشناختی به وجود بیاورد و منظورش از ایدههای زیباییشناختی این است که ایدههای زیباییشناختی، ما را به افکار مختلف تحریک میکند بدون اینکه در یکی از این افکار، تفوق کامل پیدا کنیم. مسئله مهمی است که یک اثر هنری از چنان غنای معنایی و تفسیری برخوردار است که به ما امکان تعابیر مختلف را میدهد بدون اینکه در معنای خودش از طریق یکی از این تفاسیر خاص از میان برداشته شود. بنابراین اقیانوسی از امکانات تعابیر مختلف است، به هر تعبیری، از اثر هنری درنهایت یک تعبیر محدود و موقت باقی میماند. حقیقت نقد اینجانب بر اثر حاضر همین عبارت کانت است که اثبات میکند درباره تصویرت از من تجدیدنظر کن یک اثر هنری زیباست، یعنی امکان تفسیر و تأویلهای متفاوتی را میدهد و اصلا نباید این اثر را یکسویه و بدون فلسفه، نقادی کرد. «اثر هنری، همه کوششهای ما را برای اینکه معنای اثر هنری را به طور نهایی و مبنایی درک کنیم و بر آن مسلط شویم، با شکست مواجه میکند و ما را وادار میکند مرتب تفاسیر خود را از اینها نو کنیم و گونهای دیگر تفسیر کنیم. بههمیندلیل است که اثر هنری در برابر تسلط هرمنوتیکی - تفسیری ما از اثر هنری مقاومت میکند و ما را مرتب به این امر رجعت میدهد که اثر هنری همیشه میتواند به گونهای دیگر مطرح شود و به ما یادآوری میکند تعاریف و تعبیر ما از جهان همیشه محدود و افقمند است. شرط گفتوگو آن است که نسبت به محدودیت دیدگاه خود آگاه باشیم و فقط در این چارچوب است که میتوان دیدگاه دیگری را جدی گرفت و بهعنوان یک امکان طبیعی، جهان را به طور متقابل به رسمیت شناخت. هنر عرصهای است که در آن با محدودیت دیدگاههای خود آشنا میشویم و درمییابیم اثر هنری و جهان به شکلهای مختلف میتواند تعبیر شود و امکان یادگیری و مفید واقعبودن را به دست آوریم؛ به طوری که بتوانیم با همدیگر تعابیر جامعتری ارائه دهیم و در نتیجه آگاهی، نسبت به محدودیتها و افقمندی دیدگاههای خودمان، به انساندوستی و احترام به نظرگاههای دیگر برسیم». «با مواجهه اثر هنری زیبا با محدودیت دیدگاههای خود آشنا میشویم» این نکته از منظر کانت بسیار مهم است و شاخصی برای تشخیص اثر هنری زیباست، مهمترین اتفاق فلسفی در تئاتر؛ «درباره تصویرت از من تجدیدنظر کن» همین فهم محدودیت دیدگاه و تصورات غلط است که باید در جایگاهی واقعی و با تغییر نگرشی جدی تحلیل و فهم شود. «در یک کلام، میتوان این اثر را مصداق نظریه کانت بر هنر و زیباییشناسی تفسیر کرد». دروغبودگی عالم جدید: هایدگر در توصیف حقیقت و هستی (در کتاب هستی و زمان/ترجمه محمدرضا ریختهگران) توصیفی زیبا از هستی ارائه میدهد که به نظرم، محتوای اثر حاضر است: «هستی دارای اجزایی است، لاکن با پرورش اجزای هستی در کالبد زمان، حقیقت هستی پوشانده شده و مانند جنگلی که از بالا نمیتوان زمین یا بستر جنگل را دید، حقیقتش مَستور است و برای کشف حقیقت؛ الزاما باید ابتدا اجزای آن را کنار بزنیم تا به تعریف یا فهم حقیقت برسیم». اجزای هستی درواقع مستور حقیقت هستند و تعریفی متفاوت از دروغبودن را در ذهن ایجاد میکنند و شاید بهترین سنخیت از لحاظ فلسفی با تئاتر «درباره تصویرت از من تجدیدنظر کن» همین دیدگاه هایدگر باشد و باید آروند دشتآرای و اثرش را در این جایگاه بررسی کرد، زیرا ذات اثر از بالاترین مفاهیم فلسفی منشأ گرفته است. «دروغ در لغت، بهمعنای سخن نادرست است» (اکبر هاشمیرفسنجانی، برگزیده فرهنگ قرآن، ۱۳۸۷، ص۳۶۹.) که البته این تعریف، تعریف ناقص و بسیار کلی است و میتوان بهصراحت گفت از آن، به تعریفی جامع نمیرسیم. بسیار جالبِتوجه است که دروغ، در بیان «قرآن» بسیار مهم و پیچیده و دارای استفهامی چندلایه است. در قرآن، برای دروغ و دروغگو عبارات سختی بیان شده است؛ مثلا «تنها کسانی دروغپردازی میکنند که به آیات خدا ایمان ندارند و آنان خود دروغگویانند» (قرآن، نحل، ۱۰۵). در تبیین معنایی جامع از دروغ و با استنتاج از تعاریف« قرآن»، میتوان اینگونه بیان کرد که دروغ، ادعای باطلی است، از وجه بیانی و نیتی که گوینده عَمدا آن را بهعنوان حقیقت، بیان یا ادعا (بهصورت عملی و بدون استفاده از کلام) میکند. دروغگویی، معمولا بهمنظور فریب یا جلوگیری از وضعیتی است که برای دروغگو، نامطلوب است. حال، منظور از دروغبودگی در تعریف ارائهشده، کاملا مستتر است: «دروغبودن یعنی، احساس و ادراکی از وضعیت انسان که برای خودش مطلوب جلوه مینماید و از اساس، در بنیانی غیرواقعی و مجازی، بهجای حقیقت جازده شده است، در این حالت، دو گرایش قابلتصور است: یا فرد، خودآگاه در این ساحت قرار میگیرد که فرض ماندن بهصورت خودآگاه، تقریبا غیرممکن است و حالت دیگر، آن است که انسان، بهصورت ناخودآگاه و تحت شیوههای بسیار پیچیدهای، در موقعیتی قرار گیرد که اساسا منبعی که تغذیهکننده بُعد فطری و حقیقتجوی انسان است، طی برنامهای و در راستای انتفاع برای منتفعی خاص، به دروغ تبدیل شده و آن دروغ، ماهیتی حقیقی یافته است. در این فرایند و بهجهت پیچیدگی فراوان، انسان مواجه است با مجموع متکثری از القائات و ورودیهای مختلف که عموما بهصورت ناخودآگاه بر وجود انسان تأثیر میگذارد و درصورتیکه کنترل این القائات، بهدست افرادی و برای منظورهای خاصی باشد، میتوان کار را تا حدی پیش برد که حقیقیترین موارد دروغ و دروغترین موارد حقیقی جلوهگر میشود و میتوان اینگونه مدعی شد که این فرایند، بزرگترین پوشش است که در تاریخ بشر بهصورت عملیاتی و در راستای انتفاعی هدفمند به اجرا درآمده است». (برگرفته از کتاب دیویزیون/ انتشارات سوره مهر/سیدمحمد تقیزاهدی/ فصل نهم) تئاتر «درباره تصویرت از من تجدیدنظر کن» برای اولینبار به اثبات دروغبودگی مخاطب میپردازد و با دروغپردازی در زمان اجرای تئاتر مخاطب را به اثبات این وجه درونی و روانشناسانه پیش میبرد که تصورات سطحی و بدون کمترین نسبت فلسفی با عالم حقیقی، در مخاطب یا مردمان عصر جدید تا حدی است که اگر در یک تجربه با نسبت کوچکی از این «دروغبودگی» و در مثالی آزمایشگاهی و کنترلشده مواجه شوند و پرده از دروغبودنها برداشته شود، چقدر سخت است و تا چه حد امکان تفکر میدهد. به نظر من، افراد با دو نوع نگرش، پس از تجربه این اثر، از سالن «چارسو» بیرون خواهند رفت: افرادی که صرفا متعجب از یک ریتم چندسویه شدهاند و هدف تولید اثر و مواجهه با آن را صرفا اثری دلپذیر یافتهاند (که به نظرم، این تعداد کم است). افرادی که از این فهم «دروغبودگی» ناراحت شده و خود را در مقام فهم سختترین موضع ادراکی بشر یافتهاند. به نظر من، بالاترین سطح ادراکی در تئاتر «درباره تصویرت از من تجدیدنظر کن» همین فهم دروغبودگی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.