|

نگاهی ديگر به نمایشگاه 26 عکاس تفاوت دیده نشده

مریم میری

«26 عکاس» عنوان نمایشگاه عکس 26 عکاس زن ایرانی در گالری «شیرین» است که خواسته یا ناخواسته، مخاطب را آماده می‌کند تا با روایت‌های زنان عکاس از دنیای پیرامونشان مواجه شود. در این نمایشگاه، 26 مجموعه عکس از 26 عکاس زن با رده‌های سنی از سه نسل مختلف کنار هم قرار گرفته‌اند تا به گفته امیرحسین حشمتی، برگزار‌کننده آن، تأثیر و ردپای زن‌بودن عکاس را در عکس‌ها حس کنیم، اما برخلاف آنچه که وعده داده شده، بسیاری از مجموعه‌ها، الزاما نگاه یک زنِ عکاس را در خود جای نداده‌اند. اگر مجموعه عکس یلدا معیری از زندان زنان را - به‌خاطر آنکه شرایط تأمینی و امنیتی زندان‌ها، جز به یک زن اجازه ورود به زندان زنان را نمی‌دهد- کنار بگذاریم، در دیگر مجموعه‌ها، تفاوت جنسیتی عکاس، ما را با خود همراه نمی‌کند و برای مخاطب این حس به وجود نمی‌آید که این عکس‌ها فقط می‌توانسته‌اند از سوی یک زن گرفته شوند و نه هیچ مردی!

شاید اگر متن ورودی گالری مبنی‌بر تأکید دیدگاه زنانه در عکس‌ها نباشد، حساسیت و توقع کمتری در بیننده ایجاد می‌شود و از سوی دیگر، در صورت درنظرگرفتن چنین قیدی، برگزارکننده مجبور بود از عکاسان مردی که به موضوع زنان پرداخته‌اند نیز در نمایشگاه دعوت به عمل ‌آورد. گالری شیرین که مکان برگزاری این نمایشگاه است، از امکانات خوبی برای جانمایی 26 مجموعه عکس برخوردار است؛ نمایشگاه در دو طبقه در حال برگزاری است و عکس‌ها زیر نورهایی که به‌خوبی چیدمان نشده‌اند، به معرض دید عموم گذاشته شده‌اند. برای عکاسان زن دعوت‌شده به این نمایشگاه، هیچ محدودیتی در نوع ارائه و چیدمان و حتی قیمت‌گذاری وجود نداشته و آنها آزاد بوده‌اند که در قالب‌های مستند، مستند اجتماعی، چیدمان و فتومونتاژ آثار خود را ارائه کنند. بااین‌همه به نظر می‌رسد که فشردگی نمایش 160 قاب عکس، باعث نادیده‌گرفته‌شدن سکوت بصری و فضای سفید گالری شده و مخاطب را با خیل عظیمی از قاب‌ها و موضوعات مختلف مواجه و سرگردان می‌کند. با وجود این شاید اگر هر مجموعه را مجزا از کل نمایشگاه در نظر بگیریم، کارهایی درخور توجه نیز به چشممان بیاید که بتواند ذهن بیننده را به خود درگیر کند. از نکات مثبت و در خور توجه این نمایشگاه هم دقیقا همین است؛ مخاطب با یک‌بار دیدن عکس‌ها درمی‌یابد که عکاسان زن، همچنان دغدغه پرداختن به نگرانی‌ها و چالش‌های زن ایرانی در بستر جامعه را دارند. با‌این‌حساب از دریچه «عکاسی به‌مثابه یک هنر» باید پرسید که آیا عکس‌های این نمایشگاه می‌توانند بازتاب‌دهنده آلام و نگرانی‌های زن ایرانی در جامعه باشند؟ جست‌وجو برای یافتن پاسخ این سؤال در نمایشگاه 26 عکاس شاید برای برخی از مخاطبان بی‌نتیجه باشد، چه در عصر جدید، دیدگاه و بینش زنانه لزوما تأکید بر جنسیت و قراردادن اب‍ژه زن در عکس‌ها نیست بلکه روایتی است از نگاه زنانه به پیرامون. در هنر، جنسیت، تولید‌کننده یا تضمین‌کننده کیفیت نیست، بلکه تفاوت در زیبایی‌شناسی زنانه و مردانه است که حائز اهمیت می‌شود؛ درست همان‌طور که تفاوت شعرهای یک زن شاعر با یک مرد شاعر را می‌توان از روی حال‌وهوای آن شعر دریافت، نه از طریق کلمات و حتی آهنگ و وزن شعر. اگر در شعر، تفاوت میان زن و مرد، نه در کلمات که در حس درونی کلمه است و بیان زنانه را در جان خواننده می‌ریزد، در عکس نیز همین‌گونه است؛ تفاوت در کادر و موضوع نیست، تفاوت باید هنگام دیدن عکس حس شود. تفاوت باید در نگاه حس شود، نه در کلمات توضیح‌دهنده عکس. هنر، برون‌ریزی حس درونی هنرمند است که در عکاسی با بستن کادر از اب‍ژه موردنظر، به مخاطب منتقل می‌شود. از این منظر، پرداختن به موضوعاتی چون خشونت علیه زنان، دگرباشان، زنان در جست‌وجوی هویت، زنان زندانی، فضای خصوصی زنان، امنیت زنان و... که قرن‌هاست دغدغه زنان ایران به حساب می‌آید، کاری سخت و همچون حرکت روی لبه شمشیر است؛ اگر کوچک‌ترین شعاری در کار باشد، اثر نه‌تنها نماینده نگاه زنان به عکاسی و دغدغه‌های آنها نیست، بلکه بازتولید همان نگاه مردانه‌ای است که سعی دارد مشکلات آنها را در پستوی خانه پنهان کند. بی‌جهت نیست که بسیاری از تلاش‌هایی که تاکنون در حوزه زنان انجام شده، ره به جایی نبرده و بسیاری از زنان فعال در این عرصه را متهم به همدستی با جامعه مردسالار یا سیاه‌نمایی کرده‌اند، چه به قولِ آندره ژید، همراهی نادرست با دوست، مشارکت غیررسمی با دشمن است. نمایش خشونت علیه زنان صرفا یک دیدگاه زنانه نیست چراکه بسیاری از مردان هنرمند یا عکاس به این سوژه توجه کرده‌اند عکس با چنین مضمونی، زمانی می‌تواند به یک عکس زنانه بدل شود که بدون شعارزدگی، محتوا و فرم، خود را از دل یک دغدغه تجربه‌شده بیرون آورده و همسو کند. شاید به‌همین‌دليل است که دیدن زن‌های خشونت‌دیده و زخمی این نمایشگاه درون کادرهای به‌شدت شیک و لوکس، مخاطب را به همدردی با آن زنان وانمی‌دارد، بلکه آنها را می‌رماند. نیاز به تکرار مکررات نیست که بگوییم مشکلات زنان نه با نمایش مظلوم‌نمایی ابژه‌های تصویری، بلکه با نمایش قدرت زنان و پررنگ‌کردن توانایی‌هایشان در عرصه‌های مختلف جامعه حل‌شدنی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.