درباره ایده بهکارگیری داستان گاو در فیلم «فروشنده»
همصدایی استحاله و توسعه
آیدین آریآ: نوشته حاضر بر آن است تا به ارتباط بین فیلم فروشنده و داستان گاوِ ساعدی بپردازد. برای ترسیم این ارتباط من از نگاه جامعهشناختی کمک میگیرم. صریحترین ارتباط بین فروشنده و گاو در روایتکردن «استحاله» است. استحاله یعنی شکلی از باژگونی ارزشها. مشدیحسن در داستانِ گاو، خصوصیات انسانیاش را از دست میدهد. او تبدیل به گاوِ ازدسترفتهاش میشود. عماد در فیلم فروشنده، کسی که در صحنه ابتدایی فیلم مصلحانه فرزند ناتوان همسایه را بر کول خود از خانه در حال فروریختن پایین میآورد، در انتها تبدیل به انسانی دیگر میشود: انسانی که پیرمردی مریض را در یک اتاق حبس میکند، قصد دارد که بیآبرویش کند و در انتها چنان سیلی به گوشش میزند که شاید باعث مرگش شده باشد. اما دراینمیان واقعا چه اتفاقی افتاده است؟ آنچه در داستان فروشنده و گاو گفته میشود، آیا همه ماجراست؟ یعنی آیا مرگ گاوِ مشدیحسن، یا تعرض پیرمرد خطاکار برای توضیحدادن این استحاله، کافی هستند؟ مقصودم عقبرفتن به یک گام پیش از مرگ گاوِ مشدیحسن یا پیشآمدن رویداد تعرض است. میخواهم به این سؤال پاسخ دهم که اصلا چه شرایطی به لحاظ جامعهشناختی میتواند مرکزیتیافتن استحاله را در این دو اثر ممکن کند؟ زندهیاد ساعدی در دهه 40 و در دورانی مجموعه داستان «عزاداران بیل» را نگاشت که عمده جمعیت ایران را روستاییان تشکیل میدادند، مجموعه سیاستگذاریهای دولت پهلوی برای مدرنیزاسیون (توسعه) جامعه خواسته و ناخواسته سیلِ عظیمی از این روستاییان را در مدتزمان نسبتا کوتاهی روانه شهرها کرد. روستاها در مدرنیزاسیون شاه جای چندانی نداشتند، اما آیا همهچیز سر جای خودش بود؟ آیا این روستاییان راندهشده از روستاها در بهاصطلاح توسعهای که نظام پهلوی به آن میبالید بهخوبی جایگیر شدند؟ داستان ساعدی چیز دیگری به ما میگوید، برای اینکه مشدیحسن باور کند گاوش مرده است، فقط یک راه دارد، اینکه دیگر انسان نباشد. استحاله در این نقطه روی میدهد، در جامعهای که فقر و نابرابری با یک نظام توسعه قدرتمند، توش و توان فرهنگ یک جامعه را برای بازسازی خودش از رمق بیندازد، انسانی که مانند مشدیحسن تا دیروز احتمالا دارایی و زندگی بهظاهر معناداری داشت و اکنون با ازدستدادن تنها داراییاش، خودش را نیز از دست میدهد. فیلم «فروشنده» در سال 95 ساخته شده است؛ در وضعیتی که چه با نگاه به آمارها چه با نگاه به زندگی روزمره، سیر فزاینده نابرابری و ناامنی اقتصادی را مشاهده میکنیم که در پی آن طبقه متوسط به سمت اقشار فرودست هل داده شده است. سالهای زیادی سپری نشده است از زمانی که در مدتی بسیار کوتاه ارزش پول ملی به یکسوم کاهش یافت و همگی به همین میزان فقیرتر شدیم. اما این همه داستان نیست. در همین دوران چهره تهران در حال تغییر و تحول است. ماشینهای آخرین مدل بهتدریج میهمان خیابانهایی شدند که در جای جایشان شاهد اجرای پروژههای توسعه راهها هستیم. در هر کجا از شهر مراکز خرید و هایپرمالها با سرعتی بسیار در حال ساختهشدن هستند و این همه حکایت از یک برنامه توسعه قدرتمند دارد. آیا همهچیز سر جای خودش است؟ پاسخ فرهادی به این سؤال در فیلم فروشنده مانند پاسخ ساعدی به سؤالی مشابه در داستان گاو، منفی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.