بیابانیست تن، پرسنگلاخ و ریگ سوزنده
لیلا پاپلی . باستانشناس
روبرتا گیلشریخت در کتاب «باستانشناسی و جنسیت» نشان میدهد که فهم گذشته تنها براساس گزارهها و پژوهشهای یک جنسیت ممکن نیست. واقعیت این است که آدمهایی با جنسیتهای گوناگون گذشته را ساختهاند و برساخت دوبارهاش، جز با همیاری همه آنها حاصلی ناقص خواهد داشت. همین آموزه در دهه 80 و 90میلادی باستانشناسان را بر آن داشت تا ذهنیتهای زنان و سایر جنسیتها را در بازفهم مکانیسمهای زندگی انسان و گذشته بیش از پیش به کار بگیرند. در یک کلیت، آن نظامی که ما امروز به نام باستانشناسی میشناسیم، دو وضعیت کلی در جهان دارد؛ نخست باستانشناسی بهمثابه یک نظام دانشگاهی است؛ یعنی دانشی آکادمیک که متر و معیار سنجش و آموزش و پژوهش در آن معیاری آکادمیک و براساس عادتوارههای دانشگاهی است. این نوع باستانشناسی پرسشها را آزمون میکند و از نظریهها و روشهای مقبول در علوم انسانی بهره میبرد. واضح است که تلاش برای متعادلکردن چنین معیارهایی مشکل و زمانبر است، اما پژوهشگران و اندیشمندان بسیار چنین تلاشی را تجربه میکنند. دومین وضعیت، وضعیت باستانشناسی بهمثابه امر حاکمیتی است. تقریبا تمام کشورهای خاورمیانه و از جمله ایران چنین شکلی از باستانشناسی را تجربه میکنند. در این وضعیت، باستانشناسی عمدتا مبنای ناسیونالیستی دارد. نشانگان واضح باستانشناسی حاکمیتی، وجود سازوکارهای اداری مرتبط با دولت در اجرا و انجام آن است. مثلا در ایران، داشتن مدرک باستانشناسی از دانشگاههای معتبر یا تجربه و نگارش مقاله و کتاب شرط لازم برای انجام پژوهش میدانی باستانشناسی نیست، بلکه شرط لازم تأیید یک ساختار دولتی به نام میراث فرهنگی و ارائه مجوز از سوی آن به باستانشناس است. در چنین شرایطی عمدتا معیارهای دانشگاهی کمرنگ میشوند و باستانشناس لزوما نه از منظر یک متخصص بلکه از منظر فردی که «باید» مورد تأیید حاکمیت باشد تا بتواند کار انجام دهد دیده خواهد شد. در چنین شرایطی تن باستانشناس قاعدتا نه با متر و معیار و عادتوارههای دانشگاهی که با متر و معیار بدن استاندارد مورد تأیید دولتها سنجیده میشود. در سرزمینهایی که ساختارهای دولتی شکلی از پدرسالاری را در جامعه تسری میدهند، تن استاندارد، تن مردانه، فاقد گفتمان سیاسی [در برخی موارد فاقد گفتمان سیاسی چالشبرانگیز]، سالم و از طبقه متوسط شهری است. تن زنانه در این شکل گفتمان یا محکوم است به حذف یا به حضور در مکانهایی مانند موزه که میتواند انتخاب اولش برای فضای پژوهشی نباشد. این در حالی است که لزوما در فرایند آموزش هم زنان و مردان از امکانات مشابه برخوردار نیستند. پس از انقلاب تا اواخر سالهای دهه 70شمسی، تنها 15 درصد پذیرششدگان در رشته باستانشناسی زنان بودند و این تعداد تا همین زمان قادر به شرکت در 20 واحد حفاری آموزشی نبودند و درواقع دوره کار میدانی را در موزه آموزش میدیدند. بهعنوان یک ورودی سال 1375 در دانشگاه تهران، برخی استادان همواره از تقابل کار خانگی با پژوهش باستانشناسانه سخن میگفتند و با عبارات «سرانجام باید بروید خانهداری کنید» تلاش در نشاندادن محدودیت معدود دختران دانشجو در انجام پژوهش میدانی داشتند؛ آنسوی دیگر اما شکلی از تقدسزایی برای بدن زنانه وجود داشت که نوعی هراس از گزیدگی به وسیله حشرات، آفتابسوختگی و امثالهم را به ذهن تزریق میکرد؛ درواقع نوعی پروپاگاندای ضعف بدن زنانه. بخت با من و همورودیهایم یار بود که سرانجام با ایستادگی برخی از استادانمان به کار میدانی برده شدیم و آنجا کار سخت و آموزش حرفهای را تجربه کردیم. بااینحال دستکم تا پایان سالهای دهه 80 و به گواه سالنامههای پژوهشکده میراث فرهنگی هنوز بیش از 90 درصد مجریان پژوهشهای میدانی باستانشناسی در ایران را مردان تشکیل میدادند. در ایران، باستانشناسی هنوز به شکل دانشی آکادمیک درنیامده، ازاینرو عرصهای حاکمیتی است؛ عرصه رقابت و حذف، درست برخلاف دانشگاه که عرصه برهمکنش و پذیرش است. شکل حذف دیگری در این نوع باستانشناسی شبیه راهکار حذف در احزاب سیاسی است. تاریخی که تنها یک جنسیت و براساس استانداردهای حاکمیتی مینویسد، تاریخی تکصدایی است؛ تاریخی که در آن زنی نیست چنانچه اپوزیسیون و مردمان حاشیهای و کارگران و ... هم در آن حضور ندارند، تاریخی ناقص... صدای فرد پیروز، تکرار پروپاگاندای کهنه و همواره نوشتهشده دولتمردان.
قصر دارالامان در کابل این روزها مورد پژوهش باستانشناختی و مرمت قرار میگیرد و در تیم پژوهش 20 نفر متخصص زن نیز حضور دارند. امیدوارم این شروعی نو برای باستانشناسی افغانستان باشد و خواهران افغان ما راه را نه آنگونه از سنگلاخ و با زخم خونابه دست و ذهن و دل که ما اینسوی مرز میپیماییم، بپیمایند. *مصرعی از پروین اعتصامی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.