|

غریبه‌هایی برآمده از یک دوران

مهرداد حجتی

زمانی بهرام بیضایی گفته بود: فیلم‌نامه «شاید وقتی دیگر» را بیش از 20بار به بنیاد سینمایی فارابی بردم و هربار با انبوهی اصلاحیه برگرداندم. هربار اصلاحیه‌ها را اعمال کردم با این امید که شاید این آخرین‌بار باشد و دیگر اجازه دهند فیلم را بسازم، اما گویا آخرین‌باری در کار نبود. فیلم‌نامه را روی میزشان گذاشتم و گفتم هر حک و اصلاحی که می‌خواهید انجام دهید، فقط اجازه دهید فیلمم را بسازم. از بس فاصله افتاده می‌ترسم فیلم‌سازی از یادم برود!» و‌ ای‌بسا قصد بعضی‌ها همین بود و آن زمان، دهه 60 بود؛ زمانه‌ای که سینما از دالانی به نام «بنیاد سینمایی فارابی» عبور داده می‌شد تا با معیارهای جدید سازگار شود. همه فیلم‌سازان ناگزیر بـه عبور از آن دالان بودند. حتی افـرادی همچون «ناصر تقوایی» یا «بهرام بیضایی». بهرام بیضایی اما چند سال پیش از آن توانسته بود با حمایت «کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان» فیلم بسازد؛ کانونی که او و دیگر یارانش سهم عمده‌ای در شکل‌گیری‌اش داشتند و یک دهه برای سربلندی‌اش رنج کشیده بودند. «باشو غریبه کوچک» به اعتقاد بسیاری، از درخشان‌ترین آثار سینمایی تاریخ سینمای ایران است، اما اجازه اکران نیافت؛ توقیف شد و به قفسه فیلم‌های توقیفی فرستاده شد. فیلم، در جایی بیرون از دایره اختیارات بنیاد سینمایی فارابی ساخته شده بود، اما اکران فیلم به فارابی و معاونت امور سینمایی مربوط می‌شد؛ جایی که با بیضایی به ‌آسانی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان کنار نمی‌آمدند. او مأیوس از اکران نخستین فیلم پس از انقلابش، دست به نوشتن فیلم‌نامه «شاید وقتی دیگر» زد؛ با این امید که بتواند با داستانی بسیار ساده و سرراست مجوز ساخت بگیرد و فیلم‌نامه‌اش را از دالان پر از ظن و گمان بنیاد فارابی به سلامت عبور دهد، اما چنین نشد. او بارهاوبارها به آنجا مراجعه کرد تا بتواند نکاتی را که در لابه‌لای سطور آن کشف کرده بودند اصلاح کند. آنها به بیضایی اعتماد نداشتند! ازهمین‌رو بود که او نهایتا به ستوه آمد و فریادکنان از این رفتار شکوه کرد. «بنیاد سینمایی فارابی» به‌دنبال چه بود؟ این پرسشی است که سال‌ها بسیاری را به خود مشغول کرده است. اینکه گفته می‌شود سال‌های دهه 60، سال‌های شکل‌گیری «سینمای گلخانه‌ای» با سیاست راهبردی «هدایت و حمایت» بوده است، بیشتر به باور نزدیک است؛ بنیادی نوتأسیس که قصد داشت سینمایی متفاوت از سینمای پیش از انقلاب بسازد و برای آن به‌دنبال ساخت الگوهای تازه بود؛ الگوهایی که لزوما می‌بایست پس از انقلاب پدید می‌آمدند؛ نظیر آنچه در «حوزه اندیشه و هنر اسلامی» داشت شکل می‌گرفت، در آن سال‌ها بین معاونت امور سینمایی و حوزه اندیشه و هنر اسلامی رقابتی سخت در گرفته بود؛ رقابتی که گاه منجر به ویرانی می‌شد تا سازندگی. حوزه اندیشه و هنر اسلامی می‌خواست خود به‌تنهایی جلودار هنر و ادبیات انقلاب اسلامی باشد و بنیاد سینمایی فارابی می‌خواست به‌عنوان تنها نهاد رسمی دولتی خود جلودار سینمای نوین انقلاب باشد، و این‌چنین بود که در میان این جدال، هنرمندانی نظیر «بهرام بیضایی» جایی نداشتند. عرصه، عرصه گفتمـان انقلاب بود و بیضـایی که انقلابی نبود، «غریبه بزرگ» آن سال‌ها می‌شود؛ غریبه‌ای که از دایره دوستان بیرون می‌ماند تا آنها بتوانند سینمای تراز انقلاب را بسازند. سینمای ایران در سال‌های بعد بارهاوبارها دست‌به‌دست می‌شود تا در نهایت به جایی برسد که امروز دیگر نه برای «بهرام بیضایی» جایی بماند و نه برای امثال او!

توضیح: 1- «باشو غریبه کوچک» نزدیک به شش سال در توقیف ماند و پس از «شاید وقتی دیگر» اکران شد. 2- حوزه اندیشه و هنر اسلامی بعدها زیر چتر سازمان تبلیغات اسلامی رفت و «حوزه هنری» شد؛ همین حوزه‌ای که نسلی از هنرمندان را تربیت کرد؛ کسانی که امروز به هنرمندان انقلاب شهره‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.