بازخوانی زمینههای حضور گسترده ریاضیات در فیزیک
طبیعت از منظری دیگر
سیاوش موحد
درحالیکه گمانهزنیها حاکی از آن بود که جایزه نوبل فیزیک امسال به داغترین خبر علمی سال مبنیبر کشف امواج گرانشی تعلق میگیرد، اما جایزه امسال به دستاوردی از شاخهای کاملا متفاوت از فیزیک نظری تعلق یافت: فیزیک حالت جامد. بخش اعظم جوایز نوبل فیزیک را میتوان ذیل دو دسته تقسیمبندی کرد: از یک طرف جوایزی که به پاس برآوردن انتظارات دیرپای جامعه فیزیک اهدا شدهاند و از یک طرف نیز جوایزی که به ایدههای درخشان منتهی به حل معماهای ژرف این رشته تعلق گرفتهاند. در حالیکه نوبلهای داغ فیزیک (همچون جوایز سالیان 2011 و 2013، به پاس کشف بهترتیب انرژی تاریک و ذره بوزون هیگز) معمولا به دسته اول تعلق میگیرند، نوبل امسال فیزیک از دسته دوم بود. با وجود این، اهمیت دستاوردهای منتهی به اعطای تکتک این جوایز را نمیتوان دستکم گرفت. پَرسه با پرتو ریاضیات انتظارها برای اعطای نوبل فیزیک امسال به دستاندرکاران اصلی کشف امواج گرانشی، بیدلیل نبود و هنوز هم حدس اعطای نوبلی در آینده به آن بعید نمینماید. وقتی جایزه نوبل فیزیک 1993 به «جوزف تیلور» و «راسل هولس» به پاس اثبات «غیرمستقیم» وجود امواج گرانشی تعلق یافت، قطعا اثبات «مستقیم» این امواج هم سزاوار جایزهای اگر نه نفیستر، دستکم همسنگ آن خواهد بود. کشف امواج گرانشی که جسورانهترین پیشبینی نظریه نسبیت عام اینشتین به شمار میآید، از این بابت اهمیت دارد که عریانترین مدرک ممکن در دلالت بر «انحنای» فضا را عرضه میکند. هرچند که نسبیت عام اساسا نیروی گرانش را برحسب همین انحنا بازتعریف کرده است، اما اثبات صحت این تعریف تاکنون فقط با میانجی یک «جرم» میسر بود؛ جرمی صرفنظر از ابعاد و جنس آن که سابقا در چارچوب روایت نیوتنی از گرانش، وجود آن تحت هر شرایطی برای برقراری این نیرو ضرورت داشت، بهطوریکه در غیاب یک جرم، روایت نیوتنی نیز هیچ دلیلی برای استمرار وجود نیروی گرانشِ ناشی از آن نمیدید، اما «امواج گرانشی»، بهمنزله انحناهایی مستقل از حضور جرم ِمبدأشان در پیوستار فضا، دقیقا آن برگ برندهای بود که روایت نسبیتی از ماهیت گرانش را از نسخه نیوتنی آن متمایز میکرد و کشف این امواج هم مدرکی دال بر آنکه روایت نیوتنی از گرانش، دیگر نسبتی با واقعیت ندارد. در پرتو اهمیت کشف امواج گرانشی، بهتر میتوان به اهمیت دستاورد منتهی به نوبل فیزیک امسال هم پی برد: این جایزه نیز به اثبات مفاهیمی اختصاص یافته که در وهله اول از طریق حل معماهایی در ریاضیات محض صورتبندی شده بودند؛ بیکمترین تصوری از امکان اطلاقشان به پدیدههای عینی ِدنیای پیرامون. به عبارت دقیقتر، این مفاهیم انتزاعی (که در زهدانی جز عقل محض به عمل نیامده بودند)، رفتهرفته بهمنزله پرتوهایی عمل کردند که در فرایندی به بلندای چندین قرن، رفتهرفته از زوایایی یکسره ناملموس از جهان پرده برگرفتند؛ کشفیاتی نه در پرتو چشم، بلکه در پرتو عقل. امکانپذیری تصور «انحنا»ی فضا، در وهله اول از طریق شاخهای از ریاضیات محض موسوم به «هندسه نااقلیدسی» میسر شده بود. در این نوع از هندسه، فقط یک اصل از اصول پنچگانه هندسه اقلیدسی به رسمیت شناخته نمیشود؛ چراکه طبق ملاحظات دقیق، اصل پنجم اقلیدس نه گزارهای منطقی، بلکه حکمی فلسفی و درواقع مبتنیبر یک پیشفرض تجربی است؛ پیشفرضی دال بر اینکه فضا تحت هر شرایطی «تخت» خواهد ماند. اگرچه هنوز حتی یک قرن هم از کشف تجارب عینی و ابطالکننده این حکم نمیگذرد، اما صائبنبودن اصل پنجم اقلیدس، از حدود یک هزار سال پیش مشخص شده بود؛ یافتهای که دلالتهای آن در تمام طول این مدت فقط به یمن وجود زهدانی به استواری ریاضیات محض قادر شد که تا پشت مرزهای فیزیک پیشروی کند و به زیربنای نظریه نسبیت عام شکل دهد، اما برخلاف نظریه نسبیت عام که از مزیت استقرار بر یک قلمرو نسبتا مستقل از ریاضیات محض برخوردار است، نظریه نوظهور کوانتوم در همین برهه میکوشید تا برخی مشاهدات ناملموس را با تمهیداتی که رفتهرفته از قلمرو ریاضیات کلاسیک و سپس ریاضیات ماتریسی و موجی به عاریت میگرفت، توجیه کند. این مشاهدات، از آزمایش دو شکاف «توماس یانگ» در اوایل قرن نوزدهم آغاز میشد و تا کشف پدیده رادیواکتیویته، کشف الکترون، شکل کلی نمودار تابش جسم سیاه، پدیده فوتوالکتریک، آزمایش قطره روغن میلیکان، آزمایش ورقه طلای رادرفورد، آزمایش اشترن-گرلاخ و... ادامه مییافت و در تمام طول این مدت نیز پیرنگی از آنچه که در اواسط دهه 1920 به پیدایش «نظریه نوین کوانتوم» انجامید، در حال شکلگرفتن بود. نتیجه این شد که نظریه نوین کوانتوم، اگرچه از حیث ریاضی به نظریهای کاملا موثق (و در واقع از موثقترین نظریات تاریخ علم) بدل شد، اما هرچه گذشت، چیزی از شگفتی توصیفات آن از جهان بیرون کاسته نشد. مشاهدات شگفتانگیز، صرفا جای خود را به استدلالهای شگفتانگیز داده بودند. بخشی از دلایل این موضوع به پیشفرضهایی برمیگردد که از ابتدای تولد شاخه فیزیک اتمی، درخصوص ماهیت «ذرات» و همینطور طرز تعاملات مابینشان وجود داشت. درواقع اصطلاح «ذره» (اعم از مولکول، اتم و ذرات زیراتمی)، به یک موجودیت خودبسنده و مستقل از سایر همنوعان خود دلالت دارد؛ موجودیتی که علیالقاعده باید بتوان آن را بهتنهایی هم مورد بررسیهای دقیق قرار داد، اما نظریه نوین کوانتوم، در پرتو تمهیدات ریاضیاتی خود این امکان را رد میکند. درواقع رفتهرفته مشخص شد که در سلسلهمراتب مقیاسها، از جایی بهبعد، باید کلیدواژههای فیزیک اتمی (نظیر «اتم»، «مدار»، «موقعیت مکانی»، «علت موضعی»، «تمایز جرم/ انرژی» و...) را وانهاد و به همان توصیفات کاملا انتزاعی نظریه کوانتوم از طرز رفتار جهان بسنده کرد، اما سؤالی که هنوز بیپاسخ مانده این است که دقیقا از «کجا» بهبعد؟ فیزیکدانان از ابتدای تدوین نظریه نوین کوانتوم، درباره همین سؤال کنجکاو بودند و هستند، اما مبنای ریاضی این نظریه (و توسعا شاخه فیزیک اتمی) در تلاش برای حل این معما، فقط اجازه گامبرداشتن در مسیری یکطرفه را به ما میدهد؛ مسیری با شروع از مقیاسهای کوچک به سمت مقیاسهای بزرگتر، نه برعکس. شاخه نسبتا نوظهور توپولوژی در ریاضیات، با هموارسازی یک مسیر برعکس برای مفهومپردازی از «اجتماعات» زیراتمی (بهجای «ذرات» زیراتمی)، دریچههای نوینی را روی درک فیزیکدانان از حالتهای ماده گشود - و اهمیت نوبل فیزیک امسال را هم در همین پرتو باید فهمید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.