|

دستاوردهای برنده نوبل پزشکی ۲۰۱۶

عمر طولانی‌تر با خودخواری

فاطمه کاظمی

سازمان نوبل مؤسسه کارولینسکا، روز دوشنبه دوازدهم مهرماه، اعلام کرد جایزه نوبل در رشته فیزیولوژی و پزشکی سال 2016 را به دلیل کشف مکانیسم اوتوفاژی یا خودخواری به «یوشینوری اوسومی» اهدا می‌کند. در ادامه ضمن آشنایی با پدیده خودخواری، فعالیت‌ها و نوآورهای «اوسومی» را در این زمینه مرور می‌کنیم. مقدمه برنده جایزه امسال نوبل فیزیولوژی و پزشکی، مکانیسم‌ یا سازوکاری را که موجب خودخواری می‌شود، کشف کرده است. اوتوفاژی یا خودخواری، فرایندی بسیار مهم در تجزیه و بازیابی سلول‌هاست. ریشه کلمه «اوتوفاژی»، یونانی است و از دو بخش «اوتو» به معنی «خود» و «فاژین» به معنی «خوردن» تشکیل شده است. پس می‌توان «اوتوفاژی» را «خودخواری» ترجمه کرد. این مفهوم ابتدا در دهه 1960 مطرح شد. در آن زمان آنها برای اولین‌بار مشاهده کردند که سلول می‌تواند اجزای خودش را نابود کند. سلول برای این کار، این اجزا را درون غشایی می‌پیچد و آن را بسته‌بندی می‌کند و به بخش بازیافت سلول می‌فرستد که «لیزوزوم» نام دارد. این بخش‌ها در لیزوزوم، تجزیه و بازیافت می‌شوند. پژوهش در این مورد بسیار دشوار است و به همین دلیل تا آغاز دهه 1990 پیشرفت چندانی در این زمینه صورت نگرفت. اما در آغاز دهه 1990، اوسومی با انجام مجموعه‌ای از آزمایش‌های هوشمندانه، به شناسایی ژن‌های دخیل در این کار پرداخت. وی برای شناخت بیشتر پدیده خودخواری از مخمرهای نان استفاده کرد. وی پس از شناخت کامل و دقیق این پدیده، مکانیسم یا سازوکار این پدیده را تشریح کرد و سپس نشان داد که مکانیسم پیچیده خودخواری در سلول‌های انسان نیز تا حدودی زیادی شبیه مکانیسم خودخواری در سلول‌های مخمر نان است. کشف‌های اوسومی، دیدگاه تازه‌ای درباره چگونگی بازیافت اجزای سلول‌ها عرضه و درک ما را از این پدیده کامل‌تر کرد. کشف‌های او چشم‌اندازهای تازه‌ای را برای درک اهمیت پدیده اوتوفاژی در بسیاری از فرایندهای فیزیولوژیک پیش‌روی ما گشود، پدیده‌هایی مانند سازگاری با کمبود غذا یا شیوه پاسخ‌گویی به عفونت و چگونگی درمان عفونت‌ها. باید دانست جهش در ژن‌های دخیل در اوتوفاژی، ممکن است به بروز بیماری‌های بسیاری منجر شود. علاوه بر این، فرایند خودخواری، در بروز وضعیت‌های بسیار مانند سرطان و بیماری‌های عصبی نیز نقش دارد. کارکرد بسیار مهم سلول‌های زنده دانشمندان در دهه 1950 بخش تخصص‌یافته‌ای را در سلول‌ها شناسایی کردند که حاوی آنزیم‌هایی است که پروتئین‌ها، کربوهیدرات‌ها و چربی‌ها را هضم می‌کند. بخش‌های تخصصی سلول‌ها، «ارگانل» یا «اندامک» نام دارد. کار این اندامک که «لیزوزوم» نام دارد، تخریب اجزای سلول‌ها و بازیافت آنهاست. «کریستین دو دوو» (Christian deDuve) دانشمند بلژیکی، جایزه نوبل پزشکی و فیزیولوژی سال 1974 را به دلیل کشف لیزوزوم‌ها دریافت کرد. پژوهش‌هایی که در دهه 1960 انجام شد، نشان داد که گاهی اوقات می‌توان مقدار زیادی از بخش‌ها و اجزای سلول‌ها و حتی تمام یک اندامک را درون لیزوزوم دید. علاوه بر این سلول روشی برای تحویل این اجزا به لیزوزوم در اختیار دارد. پژوهش‌های بیوشیمیایی و میکروسکوپی بیشتر، به شناخت وزیکول‌هایی منجر شد که کارشان رساندن اجزای سلولی آسیب‌دیده به لیزوزوم برای تخریب نهایی و بازیافت است (شکل یک). «کریستین دو دوو» دانشمندی که لیزوزوم را کشف کرد، اصطلاح اوتوفاژی یا خودخواری را برای بیان همین پدیده ابداع کرد. وزیکول جدید که کارش رساندن اجزا به لیزوزوم است، «اوتوفاگوزوم» نام دارد. در دهه 1970 و 1980، دانشمندان روی درک بهتر سیستم دیگری برای تجزیه پروتئین‌ها که «پروتئوزوم» نام دارد، تمرکز کردند. پژوهشگرانی که در این زمینه کار می‌کردند، جایزه نوبل شیمی 2004 را دریافت کردند.پروتئوزوم به روشی بسیار عالی، پروتئین‌ها را یکی‌یکی تجزیه می‌کند اما این مکانیسم نمی‌تواند چگونگی تخریب مجموعه‌‌ها و ساختارهای بزرگ پروتئینی یا اندامک‌های درون‌سلولی را شرح دهد. آیا اوتوفاژی می‌تواند این پدیده را تشریح کند و اگر می‌تواند، مکانیسم آن چگونه است؟ آزمایش بسیار مهم یوشینوری اوسومی در حوزه‌های پژوهشی بسیار متنوعی کار کرده است اما از سال 1988، کار در آزمایشگاه پژوهشی خود را آغاز کرد. وی در این آزمایشگاه، به بررسی چگونگی تخریب پروتئین‌ها در واکوئول‌ها پرداخت. واکوئول‌، اندامکی است که کارش در سلول‌های انسان به کار لیزوزوم مربوط می‌شود. بررسی فعالیت سلول‌های مخمر، تا حدودی کار آسانی است و به همین دلیل بسیاری از پژوهشگران از مخمر به عنوان مدلی برای سلول‌های انسانی استفاده می‌کنند. این سلول‌ها‌، به‌ویژه از این جهت مهم‌اند که می‌توان با استفاده از آنها، ژن‌هایی را که در فرایندهای مهم سلولی نقش دارند، شناسایی کرد. اوسومی هم برای شروع کار از مخمر استفاده کرد اما استفاده از مخمر در این زمینه، دشوار است زیرا سلول‌های مخمر بسیار کوچک‌اند و به زحمت می‌توان آنها را زیر میکروسکوپ دید، در نتیجه اوسومی شک داشت که اصلا پدید اوتوفاژی در این سلول‌ها روی می‌دهد یا خیر. به همین دلیل او سلول‌های مخمر جهش‌یافته‌ای را کشت داد که آنزیم تخریب واکوئولی نداشتند. علاوه بر این وی سلول‌ها را گرسنه نگه داشت تا مکانیسم خودخواری را تشدید کند. نتیجه عمل بسیار شگفت‌انگیز بود. پس از گذشت چند ساعت، واکوئول‌ها از وزیکول‌های کوچکی پر شدند که هنوز تجزیه نشده بودند. این وزیکول‌ها، همان اوتوفاگوزوم‌ها هستند. آزمایش‌های اوسومی نشان داد که در سلول‌های مخمر هم پدیده خودخواری روی می‌دهد. اما این آزمایش نتیجه مهم دیگری هم داشت. او اکنون به روشی برای شناسایی ژن‌های دخیل در این فرایند دست یافته بود. دستاورد این آزمایش‌ها بسیار مهم بود. وی این نتایج را در سال 1992 منتشر کرد. امروزه ما در اثر تلاش‌های اوسومی و دیگر زیست‌شناسان، با پدیده خودخواری، مراحل و مکانیسم آن و همچنین نقش بسیار مهم آن در جمع‌آوری پروتئین‌های آسیب‌دیده و تخریب‌شده آشنا شدیم. مکانیسم خودخواری با تخریب سلول‌های آسیب‌دیده، باعث عمر بیشتر سلول‌ها می‌شود. علاوه بر این، اختلال در این فرایند بسیار مهم ممکن است به انواع مختلفی از بیماری‌ها منجر شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.