|

اهدای نوبل شیمی به سازندگان ظریف‌ترین موتورهای جهان

تاریخ تکرار می‌شود

قدیر فرهادی

آکادمی سلطنتی علوم سوئد با انتشار بیانیه‌ای‌ اعلام کرد سه دانشمند پیشگامی که در زمینه ساخت نانوابزارها فعالیت می‌کردند، برنده جایزه نوبل شیمی سال 2016 شدند. این نانوابزارها با استفاده از مولکول‌های متحرک کار می‌کنند. به گفته آکادمی سلطنتی علوم سوئد، «ژان پی‌یر سوواژ»، «جی فریزر استادارت» و «برنارد ال. فرینگا» به دلیل طراحی و ساخت ابزارهای مولکولی، برنده جایزه نوبل شیمی 2016 شدند. ماشین‌های مولکولی، کوچک‌ترین ابزارهای مکانیکی جهان هستند که شاید روزی بتوان از آنها برای تولید مواد جدید، حسگرها و منابع ذخیره انرژی استفاده کرد. این آکادمی درباره جایگاه و اهمیت این کشف نیز، می‌گوید امروزه موتورهای مولکولی در همان مرحله‌ای است که موتور الکتریکی در دهه 1830 بود. در‌ آن‌ زمان، دانشمندان چرخ‌دنده‌های متنوعی را به نمایش می‌گذاشتند ولی خودشان هم نمی‌دانستند چنین چیزهایی، روزی به ساخت قطارهای الکتریکی، ماشین لباسشویی، پنکه و انواع دستگاه غذاساز و مخلوط‌کن منجر می‌شود. گفتنی است مبلغ کل جایزه نوبل شیمی، هشت ‌میلیون کرون سوئد (حدود 930‌هزار دلار آمریکا، 3.2‌میلیارد تومان) است که به‌طور مساوی بین این سه نفر تقسیم می‌شود. چرا برنده این جایزه شدند؟ نانوتکنولوژی (یعنی تولید ساختارهایی در مقیاس نانومتر یا یک‌میلیاردم متر) در دو دهه گذشته، حوزه پژوهشی بسیار فعال و بسیار ثمربخشی بوده است. اکنون دانشمندان یاد گرفته‌اند چگونه ماشین‌های متحرکی بسازند که ضخامت آنها، یک‌هزارم قطر موی انسان است. «دونا نلسون»، استاد شیمی دانشگاه اوکلاهما و رئیس انجمن شیمی آمریکا، می‌گوید: «آنها نانوتکنولوژی را آغاز کردند، البته این فقط آغاز راه بود». اولین گام برای ساخت ماشین‌های مولکولی، ساخت بخش‌های متحرک بود. شیمی‌دان‌ها از مدت‌ها قبل می‌توانستند مولکول‌های حلقوی بسازند. آنها می‌دانستند که می‌‌توان از حلقه‌های در هم قفل‌شده، به‌ عنوان بخش‌هایی از یک موتور مولکولی استفاده کرد. اما چگونه می‌توان حلقه دوم را از درون حلقه اول عبور داد تا در هم قفل شوند؟ دکتر «سوواژ» راه‌حل این مشکل را در سال 1983 پیدا کرد. او دریافت، یون مس (یعنی ذره باردار مس) همانند یک سنجاق عمل می‌کند که می‌توان با استفاده از آن، دو حلقه مولکولی را در هم قفل کرد. پس از آنکه این مولکول‌ها در هم قفل شدند، می‌توان یون مس را حذف کرد. مولکول حاصل را کاتنان می‌نامند. قطعه‌های این مولکول به‌جای آنکه مانند بقیه مولکول‌ها، با پیوند شیمیایی به هم وصل شوند، مثل حلقه‌های زنجیر به شکل مکانیکی در هم قفل شده‌اند. گام بعدی را دکتر «استادارت» در سال 1991 برداشت. دکتر «استادارت» (که در آن زمان در دانشگاه بیرمنگام در انگلستان بود) و دیگر همکارانش، به‌جای ساخت مولکول‌هایی که مانند حلقه‌های زنجیر در هم قفل شده باشند، مولکول روتاکسان را ساختند. روتاکسان یک مولکول حلقه‌ای بود که دور یک محور دمبلی شکل قرار داشت، درست مانند یک مهره چرتکه که دور یک میله قرار دارد. دکتر «استادارت» با امید ساخت تراشه کامپیوتری کوچک، یعنی چرتکه‌ای هم اندازه یک مولکول، به کارش ادامه داد. درعین‌حال وی هم‌زمان درباره دیگر ابزارهای پیشرفته نیز پژوهش می‌کرد. یکی از این ابزارهای پیشرفته، مجموعه‌ای متشکل از سه روتاکسان بود که حلقه‌هایشان به هم وصل بود و یک سکو را پدید می‌آورد و می‌توانست 0.7‌میلیاردم یک متر (0.7 نانومتر) بالا برود؛ به بیان دیگر، وی یک آسانسور مولکولی ساخت. از دیگر دستاوردهای وی، می‌توان به ساخت نوعی مولکول روتاکسان اشاره کرد که می‌توانست لایه‌های نازک طلا را خم کند که به نوعی، یک عضله مصنوعی محسوب می‌شود. یکی دیگر از کاربردهای جانبی روش‌های سنتز دکتر «سوواژ» و دکتر «استادارت»، ساخت مولکول‌های پیچیده‌ درهم تابیده‌ای بود که یک گره مولکولی پیچیده‌ای را به وجود آوردند. دکتر «استادارت» در یک مصاحبه گفته بود برای ساخت چنین مولکولی از شکل‌های موجود در هنر سلتی الهام گرفته بود. دکتر «فرینگا» هم اولین کسی بود که توانست یک موتور مولکولی بسازد. وی در سال 1999 یک چرخنده بسیار ظریف ساخت که از نور انرژی می‌گرفت و پیوسته در یک جهت حرکت می‌کرد. البته اولین موتور چندان هم سریع نبود؛ اما او و گروه پژوهشی‌اش، 15 سال بعد موتوری عرضه کردند که در هر ثانیه 12‌میلیون بار می‌چرخید. آنها در سال 2011 یک خودروی مولکولی چهار‌چرخ محرک ساختند. در این خودرو، چهار موتور مولکولی که نقش چرخ‌ها را داشتند، روی یک شاسی نانویی سوار بودند. چرا این پژوهش‌ها، مهم است؟ آکادمی نوبل در توصیف اهمیت دستاوردهای این دانشمندان گفته است آنان موجب گسترش حوزه شیمی توپولوژی شدند. آنها پیشگامان موج دوم نانوتکنولوژی هستند. نانوتکنولوژی حوزه‌ای پژوهشی است که «ریچارد فاینمن»، فیزیک‌دان برنده جایزه نوبل، دستاوردهای آن را از زمان‌های خیلی دور یعنی سال 1959 پیش‌بینی کرده بود. وی در سخنرانی خود در سال 1984 و در آخرین روزهای عمر خود، درباره طراحی و ساخت ابزارهایی در مقیاس مولکولی صحبت کرد. طبیعت در اندام‌های زنده، ماشین مولکولی بسیاری ساخته است که کارشان انتقال مواد در سلول یا به درون و بیرون سلول، ساخت پروتئین و تقسیم سلول است. هرچند ماشین‌های مولکولی مصنوعی که این دانشمندان ساخته‌اند، در مقایسه با ماشین‌های زیستی، هنوز ابتدایی هستند؛ اما دانشمندان کاربردهای بسیاری برای این ماشین‌ها و ابزارهای مصنوعی در آینده در ذهن دارند. دکتر «فرینگا» که تلفنی با روزنامه‌نگاران مستقر در استکهلم گفت‌وگو می‌کرد، درباره کاربردهای این ابزارها می‌گوید: «یک لحظه به نانوابزارها و نانوربات‌ها و کاربردهای آن فکر کنید. برای مثال به این موضوع فکر کنید که در آینده، پزشکان نانوربات‌هایی را به رگ‌های خونی شما تزریق می‌کنند تا به جست‌وجوی سلول‌های سرطانی بروند یا داروهایی را به عضو خاصی از بدن برسانند». وی در ادامه سخنانش گفت: این فناوری ممکن است در آینده به ساخت «مواد هوشمند» منجر شود که براساس پیام‌هایی که از بیرون به آنها می‌رسد، خواص‌شان تغییر کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.