گفتوگو با «تژا میرفخرایی» درباره آینده رسانههای سنتی بعد از رواج فناوریهای نوین ارتباطی:
رسانهها نمیمانند مگر به مردم نزدیک شوند
امید توشه
تژا میرفخرایی از آن دسته استادان رشته ارتباطات است که نگاهش به آینده است و تجربه تحصیل و زندگی در اروپا هم باعث شده تا نقطهنظراتش درخصوص تحولات رسانهها در جهان، به واقعیت نزدیک باشد. در یکی از آخرین روزهای مهرماه با وی درخصوص آینده رسانههای مکتوب با ظهور شبکههای اجتماعی و استفاده اندک رسانههای ایرانی از این امکانات جدید به گفتوگو نشستیم؛ بحثی که میرفخرایی در آن صاحبنظر است. او معتقد است عمر رسانههای مکتوب به پایان رسیده و اگر مطبوعات ایرانی سوار بر موج شبکههای اجتماعی و تولید محتوا در عرصه وب نشوند، هرقدر هم که از بودجههای عمومی سود ببرند، در نهایت محکوم به فنا هستند.
رسانههای مکتوب ما و صداوسیما در مقایسه با رسانههای بزرگ جهان و حتی رسانههای فارسیزبان خارج از کشور از فضای مجازی و بهخصوص شبکههای اجتماعی استفاده چندانی نمیکنند. رسانههای بینالمللی از طریق این ابزارها در پی ارتباط دوطرفه با مخاطب هستند و حتی رسانههای چاپی از شبکههای اجتماعی برای جبران فاصله انتشار میان دو شماره استفاده میکنند، اما رسانههای ما انگار در این زمینه عقیم هستند و تلاش چندانی برای بهرهبردن از این فضا نمیکنند. به نظر شما دلیلش چیست؟ بخشی از این اتفاق نخواستن است و بخشی هم نتوانستن. تمام رسانهها امکان استفاده تکنولوژیک از شبکههای اجتماعی و فضای مجازی را دارند. بنابراین بیشتر فکر میکنم یک نخواستن وجود دارد که به دلیل محدودیتهای خاصی است که رسانههای ایرانی با آن روبهرو هستند و از طرف دیگر یک نتوانستن وجود دارد که شاید احساس میکنند درصورتیکه صدای مخاطب را بهصورت سیستماتیک منعکس کنند، کار به جایی برسد که مخاطب یا جمع مخاطبان انتظار داشته باشند که همه صدایشان منعکس شود و این با ذات رسانههای تکصدایی و جناحی ما جور درنمیآید نباید وارد آن وادي شوند. بنابراین من دو مقوله نتوانستن و نخواستن را مؤثر میدانم که هرکدام دستهبندیهای خود را دارد. هنگامی که شبکههای اجتماعی رواج یافتند، برخی معتقد بودند این فضا میتواند به رسانههای چاپی کمک کند و در مسابقه سرعتی را که از رسانههای تحت وب عقب افتاده بودند جبران و با انتشار گزیده اخبار، مخاطبان وفادار خود را راضی و حفظ کنند، اما در عمل جز یکی، دو روزنامه، کسی این امکان را که اتفاقا رایگان هم هست جدی نگرفته است. بله، دقیقا همینطور است. رسانههای مکتوب میتوانند از این ابزارها برای رقابت با صداوسیما استفاده کنند. در صفحه اینترنتی نشریه و شبکههای اجتماعی دیگر مبحث تأخیر معنا ندارد و دستتان باز است که لحظهبهلحظه اخبار را پوشش دهید. البته باز همان مشکلی که در ابتدا درباره نتوانستن عرض کردم، وجود دارد. ذات شبکههای اجتماعی در تعارض با سانسور قرار دارد و اگر روزنامهها بخواهند هم نمیتوانند در شبکههای اجتماعی، مانند شهروند-خبرنگاران عمل کنند. رسانههای مکتوب و بهخصوص روزنامههای ما که یا از بودجه عمومی ارتزاق میکنند یا متعلق به احزاب و طیفهای سیاسی هستند، طبعا نمیتوانند منعکسکننده همه آنچه در جامعه میگذرد، بدون کموکاست باشند. درواقع انتشار همه اخبار در فضای مجازی ممکن است به قیمت فشارهای ناخواسته بر روزنامه تمام شود و رسانهها ترجیح میدهند در این حوزه ورود نکنند یا اگر هم آمدند، با احتیاط کامل باشد که طبعا مورد توجه مخاطب شبکههای اجتماعی قرار نمیگیرد. این همان نتوانستن است؛ با توجه به فضای آزادی که در شبکههای اجتماعی وجود دارد، اگر بخواهید مسائل را بیواسطه در فضای مجازی خود منعکس کنید، باید سانسور شود و ممکن است که با قوانین فعلی در حوزه مطبوعات و رسانههای کشور تعارض پیدا کند. بحثی بود که با آمدن اینترنت و بعد هم رسانههای اجتماعی، نشریات از دور خارج میشوند. ما نمونههایی هم در جهان داشتیم که نشریات قدیمی، مجلات و هفتهنامهها بعد از یک قرن انتشار، نسخه چاپیشان را جمع کردند. آیا شما نگران این قضیه هستید؟ آینده رسانههای چاپی و مکتوب ما با حضور و وجود شبکههای اجتماعی روبهزوال است؟ ما هیچوقت رسانه مکتوب قوی به آن مفهومی که در غرب هست، جز دورههای خیلی محدودی نداشتیم. مانند مشروطه اول انقلاب یا دوران اصلاحات. ما از مشروطه بهبعد نشریاتی داشتیم که یک دوره موفق را تجربه کردند، اما هیچگاه این موفقیت ادامه پیدا نکرد. چون متأثر از آزادی بهدستآمده، در همان دوره محدود رشد کرده بودند و بعدها نان همان را خوردند. نشریات ما هیچگاه تیراژ بالایی نداشتند. آن بحثی که شما مطرح کردی، شاید درباره انگلیس یا آمریکا معنا داشته باشد، اما شامل رسانههای مکتوب ایران نمیشود. شاید به شما و همکارانتان بر بخورد، اما من میگویم هیچ اشکالی ندارد نسخههای چاپی در ایران جمع شود و نشریات به صورت اینترنتی منتشر شوند. چرا بهتر است؟ برای اینکه محدود به قطع و تعداد کلمه نباشند. بسیار ارزانتر میشود، چون دیگر هزینه چاپ و کاغذ از دوششان برداشته میشود. میتواند دو صفحه را رایگان بگذارد و مخاطب برای خواندن باقی، هزینه ماهانه یا سالانه اندکی بپردازد. مگر ما چقدر روزنامهخوان در این کشور داریم؟ بعد از افزایش تعداد سایتهای خبری، تیراژ مطبوعات با افت بیشتری هم مواجه شده است. ما در ایران هیچوقت نشریات نوشتاری اصولی نداشتیم که حالا یک عده صدایشان در بیاید، ای دادوبیداد چه شد، چه از دست دادیم. رسانههای مکتوب ما هیچگاه به هویت و تاریخ واشنگتنپست، لندنتایمز، نیویورکتایمز یا نیوزویک نرسیدند که وقتی نسخه چاپی خود را متوقف کردند، مخاطب وفادارشان که دههها آن را خریدهاند، نالان و ناراحت شوند. بیشتر مجلات خوب ما از دهه 40 آغاز به کار کردند و تا اوایل دهه 60 هم بسته شدند. برخی دوباره شروع کردند و دوباره بسته شدند. جز کیهان و اطلاعات کدام رسانه مکتوب ما تداوم تاریخی داشته است که دل بسوزانیم بر ازدسترفتن نسخه چاپیاش؟ برای تایمز میشود دل سوزاند؛ میشود گفت دوقرنونیم سابقه تاریخ از بین رفت. اما برای روزنامه ایندیپندنت من دل نمیسوزانم، 30 سال بوده و حالا نیست. روزنامههای ایران هم از همین دسته است. دلیل اینکه رسانههای چاپی ما به آن دوامی که شما مدنظرتان است، نمیرسند، میتواند این باشد که یا به بودجه عمومی متصلاند یا ارگانهای حزبی و جناحی هستند و جز موارد معدودی محتاج فروش دکه و آگهی نیستند. هنگامی که آن دوره سیاسی یا دولتها تغییر میکند، ممکن است نخواهند رسانه داشته باشند؟ منظورم این است که اگر واقعا رسانههای ما خصوصی به معنای واقعی بودند، ممکن بود به هویت تاریخی مدنظر شما برسند؟ این تأثیر دارد. در اوایل قرن بیستم وقتی دولت انگلیس میخواست روزنامه بزند، روزنامههای چپ و راست برای اولینبار با هم متحد شدند و تأکید کردند دولت حق ندارد وارد حوزه رسانه شود. رسانه باید از دولتها آزاد باشد. مجلس هم در نهایت پشت رسانهها در آمد. اما این یک بخش ماجراست. به نظرم آسیب اصلی که باعث شد رسانههای ما ریشهدار نشوند، شرایط سختی بود که یک قرن بر جامعه حاکم بود. جامعه ایران هیچگاه از سانسور به معنای عام آن رها نشد و جز دورههای کوتاه سه، چهار ساله مجال رشد و بروز پیدا نکرد. روزنامه اگر بخواهد بفروشد، باید بتواند یک رابطه بین خود و مخاطب برقرار کند. اگر بالای سرش یک نفر باشد که میان او و مخاطب قرار گیرد، کار پیش نمیرود. از سوی دیگر ما بخش خصوصی مناسب این کار را هم نداریم. روزنامهنگار خوب زیاد داریم، اما مدیر روزنامه خوب تربیت نکردهایم. چون ثباتی نبوده است که مدیر تربیت شود. روزنامهنگارهای ما میروند روزنامه میزنند که بیشترشان زمین میخورند. اما شما چاپخانههای ما را ببین. طرف پدر و پدربزرگش هم در این کار بوده و به یک هویت تاریخی رسیده است و دلش نمیآید آن را بفروشد. چون چند نسل سابقه مدیریتی هم هست، توانستهاند خود را حفظ کنند. مشکل رسانههای مکتوب ما نداشتن ثبات تاریخی است؟ بحث بر سر این است که چرا روزنامهها خصوصی نیستند، جوابم این است که تغییرات سیاسی باعث میشود روزنامههای ما جوانمرگ شوند و این باعث شده بخش خصوصی انگیزهای برای ورود به این بخش نداشته باشد و نتوانیم مدیر روزنامه خوب تربیت کنیم. باز هم مثال چاپخانهها را میزنم؛ آنهایی که واقعا ریشه خانوادگی دارند، به هر طریقی که هست در این کار ماندهاند، اما آنهایی که با وام یا بودجه عمومی آمدهاند، میآیند و میروند. برای ماندگاری یک رسانه مکتوب از روزنامه و مجله، احتیاج به یک اصالت فرهنگی است. اصالتی که از پی دوام میآید. اما جامعه رسانه ما به دلیل کوتاهمدتبودنش به آن مرز نرسیده است. برای همین وقتی روزنامه یا مجلهای بسته میشود، حتی مردم متوجهش هم نمیشوند، چون هیچگاه با آن خاطره ندارند. در این شرایط چهار روزنامهنگار خوبی را هم که داریم، درگیر کارهای مدیریت رسانه میکنیم. اما آنها روزنامهنگارند و مدیر رسانه و تاجر روزنامه که نیستند، برای همین زمین میخورند. امیدوارم به کسی برنخورد اما الان کسانی که وارد این کار میشوند، یا از بودجه عمومی استفاده کردهاند یا انگیزهشان از انتشارپیداکردن، وجاهت سیاسی و اجتماعی است. یعنی روزنامه میشود محلی برای صعود افراد به وزارت و وکالت. اما آن چاپخانهداری که خانوادهاش چند نسل در این کار است، عشقش آن ماشین چاپ است. البته نه اینکه به دنبال سود مالی نباشد، اما میخواهد آن چاپخانه را حفظ کند و به نسل بعدی خود برساند. متأسفانه این اتفاق در حوزه رسانهها نیفتاد. پس با توجه به زمانی که از دست دادهایم و تغییری که در حوزه رسانهها در حال وقوع است، به نظر میرسد دیگر به آن روزنامههای هویتمندی که میگویید، دست نخواهیم یافت؟ بله، شکل نمیگیرد، ما این را در صنعتمان هم نداریم. به همین دلیل هم هست که در صنایع بزرگ میبینیم که دولت نهادي را با بودجههای عظیم میسازد و به بخش خصوصی میفروشد و آن هم زمینش میزند. چون بخش خصوصی واقعی نیست. عکس این هم اتفاق افتاده است. بنگاههایی بودهاند که بخش خصوصی با عشق آنها را سر پا کرده است؛ مانند ارج، آزمایش و ایرانناسیونال، اما هنگامی که دست دولت رسیدهاند، زمین خوردهاند. چون آن دلسوزی وجود ندارد. البته الان فضایی که هست و این ابزارهای جدید رسانهای، میتوانند کمک کنند تا رسانههای ما اوضاع بهتری داشته باشند و از این وضعیت که هستند، خارج شوند. چه تغییراتی باید در رسانهها شکل بگیرد که متناسب با دوران فعلی و شبکههای اجتماعی باشد؟ سرعت زندگی درحالحاضر افزایش یافته است. مردم وقت کمی دارند. برای همین روزنامهها باید خود را با شرایط جدید وفق دهند. من اگر جای مدیران و سردبیران روزنامهها بودم، قطع را به تابلویید تغییر میدادم. بعد صفحه اینترنتی روزنامه را بر مبنای تعاملی خیلی قوی میگذاشتم و پایه سایت را هم به ویدئوهای خبری تغییر میدادم. مطالب را کوتاهتر و با عکسهای بزرگ میبستم. بیشتر از سوتیتر استفاده میکردم و فرض را براساس ارائه اطلاعات به شکل گرافیکی میگذاشتم. استفاده مؤثر و همهجانبه از فضای مجازی هم باید حتما در دستور کار قرار گیرد. با اینکه میگویید اینترنت به نشریات ما ضربه نزده؛ اما این پدیده در رسانههای دنیا موجب تحولهای خواسته و ناخواسته بسیاری شده است. آینده رسانههای دنیا چگونه خواهد بود؟ رسانههای ریشهدار دنیا در دهه گذشته با مشکلات مختلفی روبهرو بودهاند، در ایران ما تازه میخواهیم به نشریاتی کمک کنیم که آیندهشان بحران است؛ برای مثال میگوییم به بخش خصوصی واقعی کمک کنیم که نشریات ایرانی را مدیریت کنند یا وارد این حوزه شوند؛ اما نشریات جهانی مدتهاست با بحران مواجه شدهاند. ابتدا تابلویید را امتحان کردند، بعد سراغ صفحههای اینترنتی رفتند؛ البته آنجا هم با بحران مواجه شدند، دلیلش هم این است که مفهوم و ماهیت رسانهها با بحران مواجه شده. به شکل خیلی ملموسی مردم دیگر نمیخواهند به رسانهها گوش کنند، با این ابزارهای جدید میخواهند با خودشان حرف بزنند. نه اینکه از طریق آن با رسانهها ارتباط برقرار کنند، بلکه میخواهند خودشان رسانه باشند. چرا؟ چون میخواهند خودشان حرف بزنند، خودشان بنویسند، خودشان عکس بگیرند. زمانی بود که میگفتیم باید گفتمانهای متفاوت مطرح شوند؛ جهان باید چندصدایی شود؛ اما الان این عصر هم تمام شده، با اینکه ما در ایران حتی وارد معرکه چندصدایی هم نشدهایم. یعنی راجع به آن در دوران اصلاحات بحث کردیم و بعد زدیم توی سرمان که چرا نشد. ما هنوز میخواهیم چندصدایی رخ بدهد، با اینکه دوران آن گذشت و مردم در دنیا میگویند، نمیخواهیم گوش کنیم شما چه میگویید، دیگر نمیخواهیم گوش کنیم فلان هنرمند، سیاستمدار یا روزنامهنگار چه میگوید، ما میخواهیم خودمان حرف بزنیم و میخواهیم کار همدیگر را ببینیم. حالا بخشی از تولیدات شما (رسانه) را هم مصرف میکنیم. درحالحاضر بحث بر سر این است که شبکههای اجتماعی آنقدر رشد کردهاند که دیگر گفتمان رسانهای تمام شد، چندصدایی به پایانش رسید، چراکه معتقدم نظامهای جهانی در حال تغییر هستند، شکل دموکراسی در حال تغییر است. مردم به سطحی از آگاهی رسیدهاند که میخواهند در تمام تصمیمگیریها شرکت کنند. برای همین است که در بریتانیا در همین چند وقت اخیر سه بار همهپرسی انجام شد یا در سوئیس. معتقدم در حال حرکت به سمتی هستیم که در آن برای هر لایحهای از طریق ابزارهای نوین رسانهای از مردم همهپرسی و رأیگیری انجام میشود. دنیا به اینطرف میرود، شبکههای اجتماعی که باعث شهروند-خبرنگار شده، بهزودی شهروند-سیاستمدار مطالبه و تولید خواهد کرد؛ یعنی شهردار تهران نمیتواند بگوید من فلان اتوبان را دوطبقه میکنم، منِ شهروند از اینکه تو برایم پل بزنی اما در عوضش ترافیک بیاید، خسته شدم، با اینکه تو شهردار خوبی هستی؛ اما اهالی باید تصمیم بگیرند که اتوبان دوطبقه میخواهند یا خیر. تکلیف رسانهها در این آیندهای که ترسیم میکنید، چیست؟ رسانههای سنتی در این فضا زنده نمیمانند، مگر اینکه خودشان را به مردم نزدیک کنند. بنده معتقدم دیگر رسانههای جمعی آیندهای ندارند؛ چراکه وارد دوره رسانههای اجتماعی شدهایم؛ البته بعضی از رسانههای جمعی ریشهدار باقی خواهند ماند؛ اما چون دیگر مردم حوصله گوشکردن ندارند، میخواهند خودشان مشارکت کنند، فیلم بسازند، عکس بگیرند و حرف بزنند و به یکدیگر عرضه کنند. احتیاجی هم به رسانههای سنتی ندارند. محدودیتهایی که صداوسیمای با آن مواجه است، در شبکههای فارسیزبان خارج از کشور نیست. به نظر میرسد آنها بهدنبال ارتباط مستقیم با مخاطبان داخل هستند تا آنها وادار به مشارکت شوند. فیلم، عکس و اخبار مخاطبان را که البته بیشترشان غیرسیاسی است منتشر میکنند و بهعنوان مواد خام از آنها بهره میبرند. چقدر از محدویتهای صداوسیما بهدلیل بهرسمیتنشناختن شبکههای اجتماعی است؟ دقیقا بخشی از آن است؛ این موضوعی ایدئولوژیک است که هم نخواستن دارد و هم نتوانستن. مدیران صداوسیما بهتر از ما میدانند شبکههای اجتماعی فضای مناسبی را برای جلب مخاطب ایجاد کرده، ارزان است و بازخورد خوبی هم دارد؛ اما جرئت نمیکند، واردش شود، زیرا خطوط قرمز ناپیدا و بدبینی سنتی به این ابزارها وجود دارد. برای همین در این عرصه از رقبای خود عقب میافتند. با اینکه رادیو و تلویزیون ایران از نظر کمیت نیروی انسانی و کیفیت سختافزار جزء بهترینهای جهان است. متأسفانه به نظر میرسد صداوسیمای ما همچنان درگیر این بحث است که چندصدایی را قبول کند یا نه. این در حالی است که دنیا به سمت «همهصدایی» رفته؛ شبکههای اجتماعی این فضا را در اختیار مردم قرار دادند که همه با هم حرف بزنند. دیگر نمینشینند ببینند که یک رسانه، روزنامهنگار یا سیاستمدار به آنها چه میگویند، میخواهند خودشان با هم حرف بزنند. من احساسم این است از نظر مباحث اجتماعی بسیار عقبتر از تکنولوژیای هستیم که در اختیارمان قرار دارد. ما هنوز به رسمیت نشناختهایم که برای مثال فلان نویسنده یا فلان کارگردان یا گوینده حرف بزنند، درحالیکه اینترنت الان برای آن است که همه حرف بزنند. برخی فکر میکنند مردم صدای متفاوت میخواهند، درحالیکه دیگر مردم صدای متفاوت نمیخواهند، مردم میخواهند خودشان حرف بزنند. ما از مرحلهای تاریخی عبور کردهایم؛ این همان بدبختی روزنامههای ماست که مراحل تاریخی یکی پس از دیگری رد شد و قانون و نظامهای مختلف، دولتهای مختلف اجازه ندادند این حرکت در ایران و در رسانههای ایرانی انجام شود، در نتیجه با تحول رسانهای، آدمهای متحول رسانهای در ایران شکل نگرفتند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.