به دامان علم بازگردیم
دکتر مجتبی ارحامصدر . روانپزشک
با اعلام حکم و روشنشدن تکلیف پرونده فوت عباس کیارستمی گویا دوباره نمک بر زخم این فقدان و حواشیاش پاشیدند. موضعگیریها، دعوتها، فراخوانها و اعتراضها بالا گرفت؛ از طرفی خانواده و تیم حقوقی مرحوم به همراه هنرمندان و از طرفی صنف پزشکان. دو صنف هنرمند و پزشک و به دنبال آنها مردم و افکار عمومی مجددا با مسئله غامض و عجیب مرگ یک هنرمند معروف درگیر شدند. دوباره کلماتی مثل حق و تکلیف، قصور و کوتاهی، قصد و نیت و مجازات و مکافات در زبانها و قلمها میچرخند و رژه میروند. هرکس به جانب خود حق میدهد و فرا میخواند. سؤال این است؛ چه اتفاقی دارد میافتد؟ از ماست که بر ماست صنف پزشکی در سالهای اخیر کمتر حواسش به جوانب پرستیژ و پرنسیب حرفهای خودش بوده. متأسفانه رفتارها و منشی که برخی از ما پیشه کردهایم، دارد مثل خوره پایههای آبرو و حیثیت صنفیمان را میخورد. نوشتن این کلمات برای من سخت است و احتمالا مورد شماتت هم قرار میگیرم اما واقعیت دارد گریبان ما را فشار میدهد و وقتش رسیده که با آن روبهرو شویم. قصد تظاهر به اخلاق و فراخوان به ایثار و توصیه به خدمات مجانی و ژست عیاری ندارم. ما پزشکان این مملکت طی روزگاران از شیوه علمی و حرفهای طبابت فاصله گرفتهایم و نمیدانم و نمیخواهم بگویم به کجاها رسیدهایم! اما یکی از ایستگاههایش همینجاست. به انواع اتهامها متهمیم و هیچ دفاعی هم نداریم! دم خروسمان قطعا پیدا شده و قسم حضرت عباس هم بیفایده است. چارهای نیست که دست بشوییم از خیلی چیزهای زائد و حشو، شاید آب رفته به جوی بازگردد. برای اصلاح لازم نیست به آسمان و ریسمان متوسل شویم و مریض مجانی ویزیت کنیم و مانورهای پوپولیستی از جنس آنچه اینروزها مد شده راه بیندازیم، کافی است «کلاسیک» طبابت کنیم؛ یعنی به دامان علم بازگردیم، علم پزشکی مدرن. علم پزشکی به ما میگوید با بیمارت حرف بزن و به انتخابش ارج بگذار، او را در درمان شریک کن و از کمکش بهره بگیر، احترامش کن، برایش توضیح بده حتی وقتی اوضاع طبی خوب نیست، بگو کنارش هستی و تنهایش نمیگذاری. علم پزشکی میگوید بیمارت را دست نینداز، اسرارش را حفظ و تکریمش کن. خط به خط نوشته و نانوشته علم میگوید تکبر نورز و خودت را تافته جدابافته تصور نکن. علم پزشکی گوشزد میکند که تمام سعیات را بکن تا خسته نشوی، تا آرام باشی و تصمیم درست بگیری. در عین حال همین علم میگوید ارزش کارت را بدان و قدر خودت را بفهم و مزد خدمتت را بگیر. ما اگر پزشک کلاسیک باشیم، کافی است تا انسانیت را رعایت کنیم. فرهنگ سلامت، روی دیگر سکه فرهنگ سلامت ما ایرانیان مثل سایر زوایای فرهنگی ما، گرفتاری زیاد دارد. در مرحله اول تعریف سلامت در میان ما، حداکثری است. به این معنی که وقتی خودمان را سالم میدانیم که هیچ (تأکید روی هیچ) مشکلی نباشد، آب در دلمان تکان نخورد و «همه چیز آرام» باشد. با این نگرش آرمانی به سلامت، مدل زیستمان البته هیچ تناسبی با استانداردهای سلامتمان ندارد. پیشگیری را مسخره میکنیم، پایش سلامتی را نادیده میگیریم و رفتارهای پرخطر را برای سلامت نمیشناسیم. چند برابر سایر ملل انرژی و غذا مصرف میکنیم و هوا و محیط زیستمان را آلوده میکنیم. اما تعریف درمان در این فرهنگ خودش مقوله جدایی است. انتظارمان از درمان گویی دوباره زاییدهشدن از مادر است. هیچ درکی از عوارض و هزینههای جسمی و روحی بیماری نداریم و نمیپذیریم که تقریبا اکثر ناخوشیهای آدمی میآیند که نروند و اگر هم بروند، چیزی را با خود میبرند که دیگر بازگشتپذیر نیست. سخت و صلبترین قسمت فرهنگ سلامت ما، تعریف ما از پزشک و سایر پرسنل درگیر درمان است. انگار این صنف، آدم نباید باشند بلکه حکما باید فرشتگانی بینقص و بیانتها و لایزال باشند که بیوقفه و بیاستهلاک و بیچشمداشت و بیتوقع خدمت کنند و خدمت برسانند. نقاط دیگر ضعف فرهنگی ما در فرهنگ سلامت نیز خودش را نشان میدهد؛ مثلا باور جدی به راه میانبر و بیهزینه و رسیدن یکشبه به نتیجه مطلوب، آفت بزرگ نگرش مردم ما به سلامتی و بیماری خودشان هم هست. انگار که صبر و انتظار برای حصول نتیجه دارد به تاریخ ملحق میشود. همگان عجول و شتابزده برای رسیدن به مطلوب هستند و این مسئله خودش مقولهای دردناک در امر درمان و پیشگیری شده است. آتشزدن به سرمایه و اعتماد قصد دارم از منظر دیگری هم به غوغای فعلی بر سر فوت کارگردان صاحبسبک ایرانی بنگرم. در چندماهی که از آغاز کشمکش صنوف و رسانهها سر موضوع مزبور میگذرد، تقریبا همواره منطق و خرد و حسابگری فدای خشم و تکانشگری و نفرتپراکنی طرفین دعوا شده است. پزشک و هنرمند و خبرنگار و رسانه، همگی دشنام میدهند و توهین میکنند. هیچ دیالوگی انجام نمیشود. بدبختانه دورنمای هیچ مفاهمهای هم پیدا نیست. ما را چه میشود؟ سازوکار تکوین شرایط فعلی چه بوده؟ ما از چه راهی به این شورهزار بیخردی رسیدهایم؟ پاسخ این سؤال کمی سخت است اما میشود در آینه بعضی از تلاشهای محققانه و بینرشتهای پاسخش را پیدا کرد. به گفته جامعهشناس ایرانی، دکتر گودرزی، آنچه ما اکنون دچارش هستیم، نوعی «زوال اجتماعی» است که در بطن و متن آن مبتلا و گرفتار نگرشها و الگوهای مخرب و ناکارآمد جامعهشناختی شدهایم. به گفته دکتر گودرزی آحاد این جامعه از پزشک و مهندس و پیشهور و هنرمند به یکدیگر «اعتماد» ندارند؛ چون شاهد افول و بیاعتباری اخلاق و قانون هستند و در نتیجه احساس فرسودگی و رهاشدگی و ازدستدادن کنترل بر حال و آینده زندگیشان دارند. واکنش انسانها در چنین شرایطی میتواند پرخاش و عصبیت و بیمهاری باشد. ایکاش داستان به همینجا ختم شود ولی در این اتمسفر بیاعتمادی و شک و تردید، سرمایههای اجتماعی ما هم در حال زوال است. بزرگوارانی که تمام جامعه پزشکی مملکت را به یک چوب میزنند، در واقع به حراج سرمایه علمی خود مشغولاند که با پول و هزینه همین مردم تربیت شدهاند. پزشکی هم که اختیار از کف میدهد و به هنرمند و کارگردان این خاک میگوید آنچه نباید بگوید، بر سر همین بساط خطرناک نشسته است. خیلی از پزشکان و اولیای امور که بر «تقدس» حرفه پزشکی تأکید میکنند، اگر قرار باشد توضیحی از تقدس ارائه کنند، ناخودآگاه به سمت تعریف «اعتماد اجتماعی» میروند. اگر معتقدیم تقدس پزشکی از بین رفته، در واقع اعتماد مردم به ما کمرنگ شده، کمااینکه اعتماد به سایر صنوف و رشتهها و منابع اجتماعی از میان ما رفته. به یاد نام یکی از فیلمهای مهم عباس کیارستمی میافتم که نهیب میزند به انسانیت لاغر و نحیف ما؛ باد ما را خواهد برد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.