|

محمدرضا صفدری در دیدار با اهل قلم بوشهر

زندگی با کلمات زنده

علی هادیلو

جامعه‌شناسان رمان بر این باورند که گاه واقعیت داستانی ملهم از واقعیت اجتماعی، برای مخاطب رمان باورپذیرتر، جذاب‌تر و پذیرفتنی‌تر از واقعیت اجتماعی است، محمدرضا صفدری از آن دست نویسنده‌هایی است که با فراتررفتن از این فرضیه بر این باور است که مرزبندی میان واقع و فراواقع در داستان امری محال است، زیرا این درهم‌تنیدگی به‌مثابه درهم‌تنیدگی جسم و جان است، از دید او منشأ و موطن اصلی فراواقع در داستان نه تخیل نویسنده که همان واقعیت اجتماعی است که در گذر از ساحت تخیل، حیاتی مجدد و دیگرگونه می‌یابد، این نویسنده که سالیانی است از زادگاهش دور شده، هفته پایانی مهر به زادگاهش سفر کرد و در سالن بانک کتاب بوشهر که مملو از نویسندگان و علاقه‌مندانش بود، از آثار، تجربیاتش و همچنین ادبیات داستانی امروز ایران سخن گفت. در ابتدای این دیدار حسین آذربان، مدیر بانک کتاب ضمن خوشامدگویی به این نویسنده از برگزاری این‌ قبیل نشست‌ها در بانک کتاب بوشهر خبر داد. سپس عبدالله رئیسی، شاعر و منتقد بوشهری که اجرای برنامه را به‌عهده داشت، گفت: «این نشست، فرصتی دوست‌داشتنی است برای دیدار با نویسنده‌ای که آثارش تمام مولفه‌های لازم برای ماندگارشدن را دارند». همچنین دغدغه زبان، روایت، ساختار و نوآوری و خلاقیت را از جمله ویژگی‌های صفدری خواند و او را در کنار نویسندگانی چون صادق چوبک، منیرو روانی‌پور و محسن شریف از جمله داستان‌نویسان جدی و بزرگی توصیف کرد که حق بزرگی بر گردن داستان معاصر جنوب دارند، و به‌واسطه همین نویسندگان امروز می‌توانیم با جرأت از مکتب داستان‌نویسی جنوب سخن بگوییم. «صفدری، داستان‌نویس مدرنی است که نه از روی دست کسی می‌نویسد و نه کسی می‌تواند از روی دست او بنویسد، چراکه جوهره کار او تخیل منحصربه‌فرد و نوآوری در زبان است و این دو ویژگی را نمی‌توان تقلید کرد، بویژه که او هرگز استفاده‌کننده صرف از عناصر بومی نبوده، بلکه عناصر بومی را در فضا و زبان داستان‌های خود، به زندگی و حیاتی مجدد دعوت کرده است. صفدری چه در دو کتاب داستانی «سیاسنبو» و «تیله آبی» و چه در دو رمان «من ببر نیستم پیچیده به بالای خود تاکم» و «سنگ و سایه» نشان داده که به زبان و سبک خاص خود در داستان نویسی دست یافته و تلفیق هنرمندانه عناصر بومی و اقلیمی با مفاهیم شهری و مدرن، باعث شده آثار او عرصه برخورد و رویارویی دو جریان زنده و قوی در متن باشد.» رئیسی معتقد است صفدری به‌واسطه روایتگری مدرن، رویاگونگی قصه‌ها، فضاسازی سوررئال، تصویرسازی بومی و اقلیمی، و استفاده از زبانی عمیق و سرشار از تخیل و تحرک، در آینده‌ داستان‌نویسی معاصر ایران ایستاده است. محمدرضا صفدری نیز، در این دیدار به پرسش‌های حاضران پاسخ داد و در ابتدای سخنانش با اشاره به ویژگی‌های داستان مدرن معاصر، گفت: «داستان‌نویسی یک کار خلاقانه است که ابزار آن تخیل است و کلمه و زبان در کیفیت اثری که تولید می‌شود، نقشی حیاتی دارد، و در داستان مدرن، به نقش زبان در شکل‌گیری فردیت و جهان تازه در متن توجه خاصی می‌شود و من همواره نسبت به عنصر زبان دغدغه داشته‌ام.» او در پاسخ به پرسشی درباره آینده داستان‌نویسی خود، گفت: «آینده را نمی‌توان پیش‌بینی کرد، شاید سبک دیگری بنویسم، شاید اصلا ننویسم، و این دو به مسائلی وابسته است که یکی به نحوه برخورد مخاطبان با آثار ادبی برمی‌گردد، و دیگری به وضعیت نامشخص و پیچیده جهان فردا که در حال حرکت سریع به سمتی گنگ و نامعلوم است.» صفدری درباره مرز بین واقعیت و غیرواقعیت در داستان‌هایش نیز گفت: «ذهن من پر از تصاویر و باورها و برداشت‌هایی است که برای من غیرواقعی نیستند، و همگی ریشه در واقعیت دارند. مرزبندی من از جهان به شکلی که دیگران می‌بینند، نیست، بلکه برای من هر امری حتی اگر برای مخاطبم غیرواقعی باشد، مسأله‌ای واقعی است، چراکه در دنیای ذهنی خودم با آن زندگی می‌کنم. از دید من تفاوتی بین دنیای واقعی و چیزی که تحت‌عنوان دنیای فراواقع یا سوررئال می‌شناسیم، وجود ندارد. چون همه آن چیزی که ما در دنیای ذهنی خود داریم و تحت عنوان تخیل از آن نام می‌بریم، این یک زمینه و پس‌زمینه‌ای در دنیای واقعیت دارد که در واقع از همان‌جا هم وارد ذهن و تخیل ما می‌شود.» او فرضیه کم‌رنگی عنصر واقعیت در داستان‌هایش را رد کرد: «هر آنچه من نوشته‌ام در واقع پس‌زمینه چیزی بوده که در دنیای واقعی دیده‌ام و این برداشت‌ها تبدیل به فضا، زاویه‌دید و نوع روایتی شده که مخاطب در داستان‌هایم می‌بیند. پس این مرزبندی از دیدگاه من چندان معنایی ندارد و این‌قدر در ذهن من میان رویا و واقعیت رفت‌وآمد وجود دارد که دیوار و حائلی بین واقعیت و غیرواقعیت وجود ندارد.» صفدری هم‌چنین به زندگی مستمر خود در دنیای کلمات اشاره کرد و گفت: «من روزانه حدود هشت ساعت می‌نویسم، حتی اگر فقط یک کلمه بنویسم، باز هم به‌صورت پیوسته با آن کلمه، در طول روز زندگی می‌کنم. این کلمات، گاه مرا غمگین می‌کنند، گاه افسرده، گاه مضطرب و گاه منزوی. این تقدیر من است که در این جهان خودساخته با کلمات زنده، زندگی کنم.» نویسنده رمان «من ببر نیستم پیچیده به بالای خود تاکم» همچنین در پاسخ به پرسش سعید بردستانی، نویسنده جوان بوشهری، درباره آینده داستان‌نویسی‌اش گفت: «من از مجموعه‌های اول خودم «سیاسنبو» و «تیله‌آبی» تا رمان‌هایی که بعد از آن نوشتم، یک خط سیری هم از نظر فضاسازی و هم از لحاظ ذهنیت دنبال کردم که این خط سیر را در آثار اولیه‌ام با مخاطب بیشتر و کلی‌تر شروع کردم و ظاهرا هرچه جلوتر می‌روم، مخاطبان داستان‌هایم به همان نسبت که نوشته‌هایم حرفه‌ای‌تر و جدی‌تر می‌شوند، ممکن است محدودتر شوند، ولی هیچ تضمینی نیست که در آینده داستان‌نویسی خود این روند را دنبال کنم، چون عواملی بر داستان‌نویسی من تأثیرگذار هستند که کاملا شخصی، درونی و ذهنی است، اینکه من در آینده داستان می‌نویسم یا نمی‌نویسم، آیا به همین سبک بنویسم یا ننویسم، و اینکه داستان‌های من در آینده چه ویژگی‌هایی دارند، همه و همه به آینده بستگی دارد.» صفدری درباره تفاوت میان نویسندگان نسل قدیم و جدید، چنین پاسخ داد: «ما در کلاس‌های هوشنگ گلشیری با سایر نویسندگان ارتباط تنگاتنگ و صمیمی داشتیم، فضای خیلی خوبی میان ما حاکم بود، بیشتر رفاقت بود و اگر رقابتی هم وجود داشت، بیشتر از روی رفاقت بود. به‌عنوان‌مثال وقتی دوستان من متن خوبی می‌نوشتند این موجب می‌شد که ما هم خوب بنویسیم اما امروز وضعیت متفاوت است و احساس می‌کنم که نویسندگان امروزی فکر می‌کنند اگر کسی خوب نوشت، جای آنها را تنگ می‌کند و به‌جای رقابت، بیشتر شاهد حسادت در عرصه ادبیات و داستان‌نویسی هستیم. درحالی‌که در زمان ما فضا این‌گونه نبود.» اهدای پرتره‌ای از محمدرضا صفدری اثر مسعود ماهینی، هنرمند بوشهری، بخش پایانی این دیدار بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.