|

گفت‌وگو با اعضای گروه «معکوس» به مناسبت ۱۰سالگی تأسيس گروه

استخوان‌هایمان را محکم کردیم

پرویز براتی

گذشت آن زمان که گانگسترهای سوسیال-سوررئال در «کافه دومگو» جمع می‌شدند و بیانیه صادر می‌کردند یا یاغی‌های «دادا» در «کلوپ شبانه ولتر» برای هنر نسخه می‌پیچیدند. شوربختانه دیگر خبری از اجراهای گروهی جان کیج، رابرت راشنبرگ، مِرس کانینگهام و فرانس کلاین در کالج «بلک مانتین» نزدیک کارولینای شمالی نیست. بر همین منوال، گروه‌های ایرانی و پاتوق‌هایشان، به خاطره‌ها پیوستند؛ گروه ربعه و کافه فردوسی؛ انجمن «خروس جنگی» و آتلیه ضیاءپور، جنگ اصفهان و کافه «پارک» و «پولونیا»، گروه آزاد نقاشان و مجسمه‌سازان» و گالری استاتیک. اعتراض، شورش، جنبش‌ و هیپی‌‌گری واژه‌های پربسامد مردمان همان قرن بود. در دوران نوسازی متکی بر نظام بازار، ماهیت کنش هنر تغییر کرده. در عصر فوران داده‌ها در فضای حقیقی و مجازی، دیگر از آن نطق‌های پرشور خبری نیست. اگر هم باشد در هجوم داده‌ها بخار می‌شود و هوا می‌رود. اما گروه‌ها در چنین فضایی چگونه هستند و چه ویژگی‌هایی دارند؟ این سؤالی بود که در نشستی با گروه «معکوس» مطرح کردیم که 10 سال از تأسیس آن می‌گذرد. در گفت‌وگو با اعضای این گروه شامل حامد رشتیان، مونا پاد، فرزانه حسینی، مینا سرلک، نسترن صفایی، لیلا خرازی، هوراد گرجی، امیر موسوی‌زاده و علی موسوی‌زاده نگاهی به اتفاقات 10 سال گذشته مجسمه‌سازی در ایران انداختیم. این گروه نفر دهمی هم دارد (بهداد لاهوتی) که در این نشست غایب بود.

شکل‌گیری گروه معکوس نام گروه از تکنیک ریخته‌گری «معکوس» گرفته شده؛ روشی که پرویز تناولی پایه‌گذاری کرد و با مجسمه‌سازی به روش معمول بسیار متفاوت است. در 10 سال گذشته تکنیک غالب شما همین بوده؟ مونا پاد: عنوان دوره‌ای که استاد برگزار کردند «معکوس» بود. ما اولین شاگردان استاد پس از بازگشت ایشان به ایران بودیم و اولین گروهی که این تکنیک را از ایشان آموختیم، در ابتدا همه به این روش کار می‌کردیم؛ ولی هرکس، مسیر خودش را رفت. یعنی الان از معکوس هم عبور کرده‌اید. پاد: هر کدام از ما با تکنیک‌ یا متریال‌ متفاوتی کار می‌کند ولی من به‌شخصه معکوس را خیلی دوست دارم و همچنان می‌سازم. حامد رشتیان: تکنیک معکوس بیشتر مربوط به ریخته‌گری فلز است. مسئله من این بود که نام‌گذاری گروه، فلسفه و شأن نزول خاصی دارد؟ معکوس‌بودن چه ویژگی‌ای محسوب می‌شود؟ فرزانه حسینی: شروع کار ما چون با کلاس‌های مجسمه‌سازی معکوس بود، این اسم را انتخاب کردیم و بعد با همین اسم ادامه دادیم. در قالب «گروه»، وفادار به این تکنیک هستید یا هرکدام هویت فردی خاصی دارید؟ شاکله گروه بر این استوار است که تکنیک ریخته‌گری معکوس را پیاده کنید یا نه؟ رشتیان: راجع به این مسئله همیشه خیلی بحث می‌شود که نمایشگاه با تکنیک معکوس باشد یا نه؛ ولی چون هرکس مسیر خودش را رفته، تابه‌حال ترجیح داده‌ایم پایبند به این تکنیک نباشیم. معکوس، فقط اسم دوره‌ای است که در آن ثبت‌نام کردیم. فلسفه گروه‌شدن ما که شاگردان آقای تناولی بودیم این بود که با هم جمع شدیم و نام گروهمان را از نام کلاس انتخاب کردیم. پاد: درواقع این تکنیک، روش اختصاصی استاد تناولی است. بعد از سال‌ها که به ایران آمدند تصمیم گرفتند این تکنیک را به نسل جوان آموزش دهند و ما اولین گروهی در ایران و دنیا بودیم که آقای تناولی این تکنیک را به آنها آموزش دادند. اینکه چرا آقای تناولی پیشنهاد کردند در قالب این گروه کنار هم بمانیم این بود که بتوانیم ادامه حیات دهیم؛ برای اینکه برپایی نمایشگاه مجسمه‌سازی از نظر هزینه و هماهنگی خیلی دشوار است؛ به‌ویژه برای کسی که می‌خواهد تازه شروع کند. آقای تناولی پیشنهاد کردند کنار هم باشیم تا زمان ریخته‌گری و تمیزکردن کارها به هم کمک کنیم. در چنین شکلی از همکاری گروهی، لازم نیست برای هر نمایشگاه چندین اثر درست کنیم، حتی اگر دو کار داشته باشیم، می‌توانیم یک نمایشگاه گروهی برگزار کنیم. وقتی گروه کنار هم باشد اعضا می‌توانند استخوانشان را محکم کنند. در کنار فعالیت گروهی که داشتیم کم‌کم هر کدام‌مان مسیر شخصی خود را آغاز کرد. شروع کار همه‌تان با گروه بود؟ رشتیان: هر کدام از ما کم‌وبیش قبل از آن تجربیات مختلفی داشتیم. حتی برخی نمایشگاه‌هایی هم برگزار کرده بودند. ولی بعد از برگزاری نمایشگاه اول «معکوس» فعالیتمان شکل جدی‌تری به خودش گرفت. پاد: از صفر شروع نکردیم. هر کداممان به‌نوعی با ابزار و مصالح آشنا بودیم و کار کرده بودیم. اما نقطه شروع‌مان سال 1385 بود. آغاز فعالیت گروهی و نمایش آثارمان به صورت حرفه‌ای از کلاس‌های معکوس بود. مینا سرلک: درواقع مهارت و دست به ابزارمان خوب بود؛ ولی به لحاظ حرفه‌ای با گروه معکوس وارد جریان هنر ایران شدیم... . در گروه معکوس احیانا نشست‌هایی از آن نوع که مثلا انجمن «خروس‌جنگی» در آتلیه ضیاپور می‌گذاشتند، می‌گذارید؟ گرجی: برای کارهای نمایشگاه با هم دیدار می‌کنیم. بیانیه یا مانیفست هنری چه؟ دارید؟! رشتیان: این اتفاق در فضای کلی هنر ایران نمی‌افتد. نسل‌های قبل‌تر مباحثه و مجادله هنری می‌کردند. فضای فکری چپ هم حاکم بود. الان همه‌جای دنیا این‌طور است که فضای هنر، فردی شده. چون افراد در این عرصه زیاد هستند. این‌طور نیست گروهی جمع شوند و مانیفست اعلام کرده و براساس آن حرکت کنند و البته ضرورتش هم احساس نمی‌شود. حسینی: مانیفست مشخصی نداریم و از ابتدا با ایدئولوژی خاصی گروه را شروع نکردیم؛ اما نکته‌ای که در همه این سال‌ها وجود داشته و همچنان وجود دارد، این است که همه به تفاوت‌هایمان احترام گذاشته‌ایم. یعنی هرکس با تکنیک و شیوه‌ خودش راهش را طی می‌کند؛ اما در نمایشگاه‌های گروهی به هم می‌پیوندیم و بعد دوباره هرکس کار خودش را پی می‌گیرد. پاد: آقای تناولی سیستمی را پایه‌گذاری کردند و آن «کلونی‌شدن» بچه‌ها بود برای اینکه هنرمندان نوپاسرپا بمانند. این سیستم در همه کلاس‌های آقای تناولی به صورت مشابه تکرار می‌شود. ایشان هر بار که یک تکنیک جدید را تدریس می‌کنند، یک گروه دور هم جمع می‌شوند؛ با زبان مشترک و آثاری با یک تکنیک واحد. نمایشگاه را می‌گذارند تا در فضای حرفه‌ای هنر دیده شوند و خود را محک بزنند. هنرمندان جوان، اگر کنار هم بمانند، می‌توانند ادامه حیات دهند. به‌همین‌دلیل است که بعد از ما گروه‌های دیگری ایجاد شد. در این گروه‌ها هیچ‌کس با دیگری رقیب نیست. این گروه‌ها امتحان می‌کنند ببینند در فضای حرفه‌ای می‌توانند جایگاهی داشته باشند یا نه. خرازی: اتفاقا اوایل که با هم معاشرت می‌کردیم، عذاب‌وجدان می‌گرفتیم که به جای اینکه کار کنیم با هم رفت‌وآمد می‌کنیم. آقای تناولی می‌گفتند اتفاقا معاشرت‌ها کمک می‌کند که در قالب یک گروه بمانید و اگر هر از گاهی دور هم جمع نشوید، نمی‌توانید در قسمت حرفه‌ای کارتان موفق شوید. عملا این اتفاق را حس کرده‌ام. معیارتان در نمایشگاه گروهی برای ارائه کارهایتان چیست؟ پاد: ما همیشه آزاد کار می‌کنیم، نه موضوعی. رشتیان: اتفاقی که افتاد این بود که ما از یک تکنیک شروع کردیم و چون متریالمان ثابت بود، کارها در فضایی نزدیک به هم ساخته شد. به‌مرور زمان هرکس مسیر خودش را رفت و بین کارها فرق افتاد. همین موضوعی بود که باید به آن می‌پرداختیم. در نمایشگاه اول تقریبا کارهایمان از نظر سایز و کلیت کار کم‌وبیش نزدیک به هم بود. سرلک: یک دلیل دیگر هم محدودیت‌های این تکنیک بود. تکنیک معکوس محدودیت‌هایی دارد که دست‌وپای شما را می‌بندد بااین‌حال، باعث جذابیت کار هم می‌شود. اما مزیت‌هایی هم دارد؛ از جمله اینکه اثر در همان مرحله قالب‌گیری نهایی می‌شود و بنابراین با سرعت بیشتری ساخته می‌شود... . هوراد گرجی: کار وقتی از قالب درمی‌آید، می‌تواند با پلیسه‌گیری خاص روی پایه برود. سرعت کار و ریسک آن خیلی بالاتر است. همین ریسک است که کار را جذاب‌تر می‌کند؛ چون نمی‌دانی چه چیزی از قالب خارج خواهد شد. گاهی چیزی را تصور کرده و قالبی را تراشیده‌ای؛ ولی جاهایی اشتباه تجسم کرده‌ای. بعد از ریخته‌گری مشخص می‌شود چه چیزی به دست می‌آید. درواقع قضیه ناپیدایی دارد. هر کدام از شما چه تکنیک‌هایی را دنبال می‌کنید و رویکرد هنری‌تان چیست؟ امیر موسوی‌زاده: من و علی تقریبا 10سالی است در کلاس‌های آقای تناولی شرکت می‌کنیم. ایشان در هر دوره یک تکنیک به ما آموزش می‌دهند اما خودم در‌حال‌حاضر سعی می‌کنم بیشتر به سمت کارهای مفهومی بروم؛ یعنی دغدغه اصلی من تکنیک یا متریال نیست و مفهوم برایم مهم‌تر است. وقتی به مفهوم رسیدم، متریال را با توجه به مفهوم کار انتخاب می‌کنم. منظورتان مجسمه‌سازی مفهومی است؟ امیر موسوی‌زاده: منظورم این است که علاوه بر زیبایی بصری، باید اثر دارای پیامی هم باشد. من در کارهایم سعی کرده‌ام بیننده به‌سهولت، بدون حاشیه و پیچیدگی، مفهوم را درک کند و نیازی به توضیح خودم درباره کارم نباشد از این لحاظ به نظرم، کارهای اخیر من بیشتر به سمت پاپ‌آرت گرایش پیدا می‌کند. البته در گروه، در کار برخی مثل علی موسوی‌زاده نوعی تأثیر‌پذیری از سقاخانه دیده می‌شود. از منظر تکنیک شباهت زیادی به کارهای آقای تناولی دارد... . علی موسوی‌زاده: زمانی به همه‌مان می‌گفتند کارهایتان شبیه استادتان است. بارها در جاهای مختلف گفته‌ایم تکنیک «معکوس» آن‌قدر خاص است و بافت خروجی شبیه هم دارد که این شباهت اجتناب‌ناپذیر است؛ مثل اینکه بگوییم هرکسی با استیل کار می‌کند تکنیکش با نفر دومی که از استیل استفاده می‌کند، یکی است؛ چون از نظر بصری، بافت کار شبیه هم می‌شود. گرجی: زمانی می‌گفتند هرکس برنز کار کند از آقای تناولی تقلید کرده. این نظریه اشتباه است. رشتیان: به نظرم، همه ما تحت‌تأثیر آقای تناولی بودیم و این الزاما بد نیست؛ چون همه در کار هنری تحت‌تأثیر چیزی هستند. هرچه به سال‌های اولیه شکل‌گیری گروه نزدیک می‌شویم تأثیرپذیری بیشتری را می‌بینيم. خیلی‌ها به آقای تناولی می‌گفتند ما شبیه ایشان هستیم و ایشان می‌گفتند این خیلی طبیعی است. پاد: این تشابه را هیچ‌گاه ندیدم؛ ولی از سال دوم به بعد بچه‌ها خیلی با کارهای اولیه‌شان فاصله گرفتند و هرکسی راه خودش را رفت. علی موسوی‌زاده: اینکه شما یک کار کپی ارائه می‌کنید یا اینکه حس‌های مشترکی از کار استادتان در کار شما دیده می‌شود، این دو تا خیلی با هم فرق می‌کند. به قول حامد رشتیان، اوایل، تأثیر‌پذیری از استاد برایمان خوشایند بود. پیش خود می‌گفتیم این طرح مال خودم است، اما ممکن است حس‌های مشترکی با استادم داشته باشم. الان هم خیلی اذیت‌کننده نیست اگر به طرح یا حسی برسم که در کار استادم بوده. به شرطی که در نهایت، اثر به وجود آمده، مشخصا امضای شخصیتی خودم را داشته باشد. لیلا خرازی: در آن دوره به‌خصوص، شاگردهای استاد را با وسواسی خاص انتخاب کردند. آن زمان 11 نفر بودیم که یک نفرمان به خارج از کشور مهاجرت کرد. در رزومه همه‌مان کار هنری و اجرائی یا تحصیلاتی در رشته هنری دیده می‌شد و بر‌این‌اساس انتخاب شدیم. در بین ما «هوراد» دستیار استاد بود و جزء شاگردان کلاس نبود. دور هم جمع شدیم. من به‌شخصه در حال تحصیل در طراحی صنعتی بودم. با تکنیک معکوس که آشنا شدم عملا مجسمه‌ساز نبودم. کلا کلاس ما 10 جلسه طول کشید و باید در این مدت تکنیکی به آن پیچیدگی را می‌آموختیم و در آخر ریخته‌گری می‌کردیم. محصول نهایی آن 10 جلسه، نمایشگاه اولمان بود. به‌همین‌دلیل نمایشگاه اولمان بعد از پیداکردن راه‌هایمان نبود. در نمایشگاه اول عده‌ای ما را نقد می‌کردند که شاگردهای این کلاس همه تحت‌تأثیر استادشان هستند. اصلا فرصت اینکه راه خودمان را پیدا کنیم، نداشتیم. من به‌شخصه و از روی علم، یک‌سری از کارهای استاد را از روی کتاب تقلید می‌کردم تا تکنیک را درست یاد بگیرم ولی بعد از اینکه نتیجه کارها مشخص شد همه می‌گفتند چرا کارهایتان این‌قدر شبیه استادتان است. بعد از 10 جلسه تازه تکنیک را یاد گرفتیم و کم‌کم کارهایی انجام دادیم که با کارهای اولیه تفاوت داشت. رشتیان: حاصل فعالیت‌مان در گروه «معکوس» سه نمایشگاه بود. تا سه، چهار سال بعد از نمایشگاه اول، تقریبا هر سال نمایشگاه داشتیم و بعد متوقف شد؛ چون جمع‌شدن 10 نفر کنار هم برای نمایشگاه جدید سخت شده بود. تا سال گذشته که آقای تناولی به ما پیشنهاد کردند برای یادبود دوره‌ای که با هم بودید دوباره نمایشگاهی برگزار کنید. خرازی: یکی از تفاوت‌های گروه ما با گروه‌های دیگر، نقطه روابط مشترکمان با استاد بود. استاد همیشه می‌گفت شما مثل بچه‌های اول من هستید. همه‌مان به شکلی وارد کارگاه استاد شده و هرکسی چند سال یا چند ماه از ایشان آموخت و روابط صمیمانه‌ای ایجاد شد که در بقیه گروه‌ها نیست. نقطه تفاوت یا تمایز ذهنی‌ای بین خودتان و استاد می‌دیدید؟ اینکه جایی احساس کنید در یک زمینه با ایشان اختلاف نظر دارید و حتی آن مسئله را بر زبان بیاورید؟ حسینی: خاطرم هست در اولین مجموعه‌ای که کار کردم، میل زورخانه را به‌عنوان کاراکتر گرفتم. می‌توانم بگویم از جهتی شیوه برخورد آقای تناولی را نگاه و سعی کردم شبیه آن انجام دهم. آقای تناولی در دوره‌هایی که «هیچ»‌ها را کار می‌کنند «هیچ» را در موقعیت‌های مختلف قرار می‌دهند؛ «هیچ» روی صندلی، هیچ خوابیده و... . من هم «میل» را در موقعیت‌های مختلف قرار دادم. البته سعی کردم نگاه مفهومی داشته باشم و هر کدام از کارها عنوانی داشت. اما در ادامه وقتی کار را به ایشان نشان دادم، گفتند چه شد که میل را انتخاب کردی؟! پاسخ دادم می‌خواستم عنصری ایرانی انتخاب کنم که پیشینه داشته باشد. گفتند پدربزرگت باستانی‌کار بود که این انتخاب را داشتی؟ این سؤال برایم خیلی عجیب بود و گفتم لزوما نباید این‌طور باشد. ولی وقتی نمایشگاه را دیدند خیلی استقبال کردند و شگفت‌زده شدند. تا قبل از اینکه با ایشان کار کنید شناخت و دریافتتان از فضای مجسمه‌سازی معاصر ایران چطور بود؟ امیر موسوی‌زاده: من، علی و حامد مدتی در کارگاه هنر با گچ، گل و سفال کار می‌کردیم و خیلی از تکنیک‌های اولیه کار را آنجا آموختیم. یکباره وقتی پا به این کلاس‌ها گذاشتیم، دیدمان بازتر شد. این برای من خیلی جالب بود. به هر حال، پله‌های کار بود. خوشبختانه تا الان اینمستر کلاس‌ها را ادامه می‌دهیم. حُسن این دوره‌ها در این است که یک موضوع و تکنیک دوبار مطرح نمی‌شود. هر سال یک موضوع و تکنیک در یک دوره مطرح می‌شود. خرازی: تفاوت کلاس‌های آقای تناولی با چهارسالی که در دانشگاه مجسمه‌سازی تدریس می‌شود، این است که زمانش خیلی کوتاه است اما خیلی حرفه‌ای و حساب‌شده از این زمان استفاده می‌شود. قبل از سال 85 کدام یک از شما در دانشگاه این رشته را دنبال کردید؟ امیر موسوی‌زاده: من خودم سال‌ها قبل از اینکه به مجسمه‌سازی روی آورم، نقاشی را نزد استادان مختلف کار کردم. در این سال‌ها در کنار کار مجسمه‌سازی، پس از گذراندن دوره جواهر‌سازی نزد استاد تناولی وارد فیلد جواهرسازی هم شدیم. در حقیقت من و علی کارهای جواهرسازی را هم به صورت حرفه‌ای دنبال می‌کنیم که از این کلاس‌ها شروع شد. صفایی: من از سال 81 در نمایشگاه گروهی شرکت کردم و اولین نمایشگاه انفرادی‌ام را در سال 83 داشتم. قبلا هم در کلاس سفالگری و مجسمه‌سازی با گل شرکت کرده بودم. در دانشگاه علمی- کاربردی سوره گرافیک دیزاین خوانده بودم. وقتی شنیدم آقای تناولی کلاس دایر کرده‌اند خیلی خوشحال شدم و به‌سرعت ثبت‌نام کردم. با این دید وارد کلاس شدم که یک تکنیک جدید یاد بگیرم. بعد از آن در آموزشگاه «ماه مهر» در کلاس‌های تاریخ هنر معاصر آقای دکتر سمیع‌آذر شرکت کردم. بعد از این دو کلاس، مسیرم عوض شد و گرافیک دیزاین و نقاشی را کنار گذاشتم و به سمت شناخت تکنیک‌های جدید برای مجسمه‌سازی رفتم و تابه‌حال ادامه داده‌ام. دانشگاه و مجسمه‌سازی فضای آکادمیک مجسمه‌سازی الان چگونه است؟ رشتیان: تا مقطع لیسانس در دانشکده‌ها تدریس می‌شود. فکر می‌کنم سه دانشگاه دولتی و یک دانشگاه آزاد رشته مجسمه‌سازی دارند. گرجی: زمانی بچه‌های مجسمه‌سازی که فارغ‌التحصیل می‌شدند آرزویشان این بود که در فضای شهری کاری از شهرداری بگیرند و مجسمه شهری بسازند؛ یعنی این دیدگاه که کار حرفه‌ای را در گالری نمایش دهند نبود، کم بود. بازار کار و روش‌های ارائه کار را نمی‌آموختند. کسانی که در کلاس‌های آقای تناولی شرکت می‌کنند بیشتر وارد فضای گالری‌ها می‌شوند. درواقع هنوز هم خیلی از مجسمه‌سازان هستند که سالی یکی، دو پروژه می‌گیرند و فضای دیگری تجربه نمی‌کنند. کلاس آقای تناولی بچه‌ها را به این سمت کشاند که فضاهای دیگر را تجربه کنند. خرازی: من، مینا سرلک و مونا پاد که در دانشگاه طراحی صنعتی خوانده‌ایم، کارگاه‌هایی داشتیم که کار با مواد مختلف را تجربه کرده بودیم؛ مثلا کارگاه چوب، حجم‌سازی با گچ و گل داشتیم ولی فضا به صورتی بود که تئوری‌وار آموزش دیده و در ابعاد خیلی کوچک تست‌هایی زده بودیم اما شرایطی که بتوانیم طرحمان را اجرا کنیم در کلاس آقای تناولی با 10 جلسه برایمان مهیا شد، بعد از این همه سال که در فضای آکادمیک چیزهایی را تئوری‌وار آموخته بودیم. در این کلاس یاد گرفتیم کاری را طراحی کنیم، بسازیم و نمایش دهیم. آقای تناولی چقدر از شما حمایت کردند؟ پاد: بسیار. ایشان علاوه بر تدریس در آموزشگاه ما را به کارگاه ریخته‌گری و بعد به کارگاه‌های پرداخت‌کاری بردند که هر کدام آنها یک سر شهر بود. بعد وقتی کیفیت کارها و علاقه ما را دیدند، ما را به کسانی که می‌توانستند کارهایمان را نمایش دهند معرفی کردند تا دیده شویم. خرازی: در آن زمان اگر ایشان نبودند وقت نمایشگاه به ما نمی‌رسید. علت این همه انتقاد به ما این بود که از کلاس وارد گالری شدیم. چرا سمت دانشگاه نرفتید؟ پاد: مجسمه‌سازی اولین علاقه من هنگام انتخاب رشته بود، ولی با یک اشتباه در پرکردن فرم در رشته طراحی صنعتی قبول شدم! تا مدت‌ها ناراحت بودم ولی سال‌ها بعد وقتی فارغ‌التحصیل شدم، متوجه شدم 50 برابر بیشتر از محصلان مجسمه‌سازی درباره ساخت اشیا می‌دانم و عملا دیدم بازتر است گرجی: درواقع دانشگاه چیز خاصی به شما نمی‌آموزد. من خودم صنایع‌دستی خوانده‌ام. سرلک: من در دانشگاه تهران در مجسمه‌سازی قبول شدم و در مرحله مصاحبه رد شدم. بااین‌حال، اصلا پشیمان نیستم. امیر موسوی‌زاده: من شخصا فکر می‌کنم برخلاف خیلی از رشته‌ها مثل موسیقی که تحصیلات آکادمیک می‌تواند مهم باشد، هنر‌هایی مانند نقاشی و مجسمه‌سازی در دانشگاه، ذهن را کاملا شرطی می‌کند و بعد از آن خروج از این قالب خیلی سخت است. رشتیان: من بعد از دوره آقای تناولی با بچه‌های دانشگاه خیلی در ارتباط بودم. در دانشگاه حجم آموزش خیلی بالاتر است اما بچه‌ها در دانشگاه در مجسمه‌سازی سلسله‌مراتبی می‌شوند؛ اعتمادبه‌نفس بچه‌ها برای اینکه وارد فضای حرفه‌ای شوند گرفته می‌شود. چون شما استادی دارید که مثلا مجسمه‌ساز حرفه‌ای است و زیردست او هستید. آقای تناولی مجسمه‌سازی را خیلی آسان به ما یاد داد و نترسیدیم از اینکه مجسمه‌ بسازیم. درواقع به ما یاد دادند مجسمه‌سازی و کار حرفه‌ای‌کردن آن‌قدرها هم سخت نیست. درعین‌حال، زمانی که وارد کلاس‌های ایشان شدیم، مؤسسه «ماه مهر» به‌تازگی افتتاح شده و در مقابل جریان دانشگاه بود. خیلی از استادانی که به‌هردلیل نمی‌خواستند در دانشگاه تدریس کنند، به ماه مهر آمدند و فضای آکادمیک خیلی جدی شده بود. بنابراین انرژی‌ای که باید در دانشگاه صرف می‌شد به ماه مهر منتقل شد. البته کلاس‌هایی که در دوره اول دایر می‌شد، روح قوی‌تری داشت تا الان. خرازی: اتفاقی که باعث شد گروه ما از گروه‌های دیگر متمایز شود این بود که از نظر سنی و شرایط فرهنگی یکدست و هماهنگ بودیم و با هم خیلی دوست شدیم. اما در گروه‌های دیگر افرادی از شرایط سنی متفاوت بودند و نمی‌توانستند با هم خیلی هماهنگ شوند. خاطرم هست زمانی که در نمایشگاه اول می‌خواستیم کاتالوگ را جمع کنیم شور و هیجانی داشتیم که حتی آقای تناولی را به هیجان می‌انداخت و می‌گفتند خوشحالم از اینکه این دوره را با شما گذراندم چون حس‌وحال مضاعفی به من هم وارد شد. با حامد موافق هستم. هیجان و اصراری که برای برگزاری نمایشگاه داشتیم کمتر شد اما حضور استاد در 10 سال گذشته نقطه‌عطفی بود که این گروه را همچنان دور هم و سرپا نگه داشته است. استاد به شما نقدی داشته‌اند؟ پاد: بله بارها. عمده‌ترین اتفاق در روشن‌شدن مسیر و ذهن به خاطر جهان‌بینی وسیع آقای تناولی بود. دو، سه نسل از آرتیست‌ها را دیده‌اند و در بحبوحه‌ گذار هنر به سمت پست‌مدرنیسم در اروپا و آمریکا در بطن این اتفاق زندگی کرده‌اند و امروز هم آگاهی وسیعی نسبت به جریانات روز دنیا دارند. ایشان به محض دیدن کارهای شاگردانشان در کنار تکنیک ساخت، ارزش‌های فرمی و ترکیب‌بندی، تأکید دارند شاگرد متوجه باشد کارش تا چه حد خالص و شخصی است یا دنباله‌رو هنرمند یا حرکتی دیگر است. استاد به خالص و شخصی‌بودن بیان ما اهمیت می‌دهند. به این توصیه‌ها و هشدارها توجه می‌کنید؟ علی موسوی‌زاده: دوره‌ای به نام عالم پیشگامان داشتیم که می‌بایست هر کدام کار یکی از هنرمندان پیشرو دنیا را اجرا می‌کردیم؛ طوری که شاید در نگاه اول همه‌مان فکر می‌کردیم این کار کپی است، اما این یک پروژه‌ای بود که به کارها چیزی از خودمان اضافه می‌کردیم و کار متعلق به ما می‌شد. آقای تناولی داستان را برایمان خیلی راحت کردند. در سیستم سنتی، انتقال معلومات و تجربه خیلی سخت انجام می‌شود. استادها نمی‌خواهند بگویند خیلی راحت می‌توانی همه‌چیز را یاد بگیری. می‌گویند باید سال‌ها بگذرد و دود چراغ و خاک کارگاه را بخوری که وقتی موهایت رنگ دندان‌هایت شد تازه چیزی از من یاد بگیری. اما آقای تناولی آن‌قدر خالصانه و راحت دانسته‌هایشان را منتقل می‌کنند که گاهی باور نمی‌کنیم کاری که انجام می‌دهیم، می‌تواند نتیجه خوب و موفقی داشته باشد. من و امیر چهار، پنج سال قبل از اینکه آقای تناولی این دوره را بگذارند، می‌خواستیم مجسمه‌سازی را شروع کنیم. ایشان در کانادا بودند و به یکی از بستگان که با ایشان در ارتباط بودند پیغام دادیم چطور می‌توانیم با ایشان کار کنیم. ایشان آن زمان گفتند: «فعلا برنامه‌ای برای تدریس در ایران ندارم اما می‌توانم کسانی را به شما معرفی کنم». بعد از مدتی به استاد دیگری مراجعه کردیم و ایشان آن‌قدر مجسمه‌سازی را برایمان سخت تعریف کردند که هیچ‌گاه احساس نمی‌کردیم بتوانیم دوام بیاوریم. سرلک: سال 78 که می‌خواستم در کنکور شرکت کنم، به کارگاه هنر رفتم. کلاسی بود که روند داشت؛ یعنی یک ترم باید با گل کار کنی، یک ترم با گچ و... تو نمی‌توانستی با خلاقیتی که در ذهنت‌ داری و با هیجانی که در وجودت فوران می‌کند اثری تولید کنی. مثلا مشخص شده بود در این ترم باید ماسک بسازی و این‌طور نبود که بتوانی خلاقیت‌ات را نشان دهی. پاد: اینکه ما می‌گوییم کلاس‌های آقای تناولی با دانشگاه و دیگر کلاس‌ها تفاوت دارد، به این دلیل است که کلاس‌های ایشان «مسترکلاس» حساب می‌شود؛ یعنی کسی باید مدل‌سازی بداند و با ابزار کار کرده باشد، مبانی و تاریخ هنر را بشناسد. وگرنه اگر الان بخواهیم چیزی را از ابتدا یاد بگیریم برای اینکه بر آن تکنیک مسلط شویم باید مراحل بالا را طی کنیم. آسان‌گرفتن کار ممکن است دام‌چاله‌ای برای آرتیست باشد؟ علی موسوی‌زاده: بستگی دارد به کسی که در این راه پا می‌گذارد و اینکه چه انگیزه‌ای داشته باشد. اگر آن‌قدر عشق و علاقه داشته باشد که بخواهد کار را دنبال کند، ایشان راه را نشان می‌دهند و جرقه را می‌زنند. رفتن یا ماندن، با خود هنرجو است. سرلک: ایشان از روز اول به ما می‌گفت این رشته خیلی خطرناک است و گفتند پیداکردن راه به صورت تدریجی باعث می‌شود بتوانید دوام بیاورید و موفق شوید اما اگر وقتی اولین کارتان را فروختید مغرور شوید و بخواهید به‌سرعت جلو روید، پا در مسیر خیلی خطرناکی گذاشته‌اید. بارها به خیلی از ما که خوشحال شده بودیم راهمان را پیدا کرده‌ایم، توصیه کردند به همین سرعت که بالا می‌رویم زمین می‌‌خوریم. علی موسوی‌زاده: منظور من پله‌های موفقیت نیست. زمانی شما آن‌قدر راه را پیچیده می‌بینید که اصلا جلو نمی‌روید. باید انگیزه در شما بماند که بخواهید ادامه دهید. دو، سه سال قبل از اینکه با آقای تناولی کار کنیم به‌نوعی خسته شده بودیم؛ چون کار خیلی یکنواخت شده بود اما وقتی کارمان را با ایشان شروع کردیم، با انرژی بیشتری کارمان را دنبال کردیم. به نظرم، نگه‌داشتن انگیزه خیلی مهم است. خیلی‌ها در مسیر سخت‌گیری‌ها کار را رها می‌کنند. حسینی: دانشگاه هر سال تعدادی هنرجوی مجسمه‌سازی می‌پذیرد اما تعداد کمی از آنها وارد بازار حرفه‌ای کار می‌شوند. فاکتور تعیین‌کننده زمان است. کسی که قرار نیست ادامه دهد، متوقف می‌شود و کسی که با سیستم راحت‌تری شروع کرده، ممکن است به جاهای خیلی بالایی برسد. نمی‌توان این‌طور دسته‌بندی کرد. خرازی: نقدهای زیادی به گروه ما وارد بود، چون همه‌مان برنز کار کردیم و آن زمان متداول نبود، همه به ما حمله کردند که اینها بچه‌پول‌دارهایی هستند که شرایط ساختن مجسمه‌سازی به این شکل را دارند. پاد: گفتند متریال به این مقدسی را دست یک‌سری بچه داده‌اند... . خرازی: استادان مجسمه‌سازی می‌گفتند چطور ما که 20 سال است کار می‌کنیم کارهایمان هنوز سیاه است. ما در آن سال‌ها شرایط و امکانات پرداخت کار را خیلی زود پیدا کرده بودیم و در نمایشگاه سوم این کار را انجام دادیم. علی موسوی‌زاده: در نمایشگاه اول می‌گفتند شما کاری را از ماسه درآورده و به نمایشگاه آورده‌اید. آن کار در ایران برای اولین‌بار اجرا می‌شد و کسی نمی‌توانست قبول کند متریالی را از ماسه ریخته‌گری برداریم و قدری تمیزش کنیم و وارد فاز براق‌کردن و پرداخت‌کردن نشویم. رشتیان: آقای تناولی کار را خیلی آسان به ما نشان دادند که به دلیل ابعاد فکری خودشان بود. این ابعاد فکری آن‌قدر بزرگ بود که مثل استادان دانشگاه نبودند که محدود کنند. از جنبه بزرگ‌تری به قضیه نگاه کردند و به‌آسانی به ما آموختند. به نظر شخص من هنر، یاددادنی نیست، یادگرفتنی است. سوای اطلاعات آکادمیک باید چیزهایی بیاموزید که یکی از بهترین راه‌هایش در مراوده‌بودن با آرتیست حرفه‌ای است. آقای تناولی این کار را هم انجام دادند. ما با دیدن و مراوده‌داشتن با ایشان، خیلی چیزها چیزها را غیرمستقیم یاد گرفتیم که شاید خودمان متوجه نباشیم ولی در مسیر حرفه‌ای خیلی کمکمان کرد. پاد: استاد موفق، دنیا را مثبت می‌بیند و می‌داند موفقیت چه شکلی است. وقتی دانشجو این استاد را می‌بیند، احساس می‌کند می‌تواند بزرگ شود و اگر مسیر استادش را برود موفق خواهد شد. به جز ایشان همیشه با کسانی برخورد داشتم که معتقد بودند کسی باید هنرمند را کشف کند یعنی آرتیست باید در گوشه خلوت خودش خاک بخورد تا روزی کسی او را پیدا کند!!!! سیستم آکادمیک مجسمه‌سازی در دنیا چگونه است؟ خرازی: اتفاقا در سفری که به اتریش داشتم متوجه شدم در دانشگاه هنر آنجا فضای بین دانشجویان مجسمه‌سازی به‌گونه‌ای است که کار را برایشان آسان می‌کرد. از سوی دیگر، کسی که خالق اثر است درگیر تولید اثر نیست؛ یعنی لازم نیست تکنیک‌های مختلف را بیاموزد. می‌تواند همه قسمت‌های مختلف کارش را به کسی سفارش ‌دهد. خرازی: کار مجسمه‌سازی برای خانم‌ها مشکلات خودش را دارد. ما 10 سال است که در این عرصه فعال‌ هستیم و واقعا جاهایی کم آورده‌ایم. دخترهایی بودیم که برای ساخت و پرداخت کار باید به خارج از شهر می‌رفتیم و نمی‌توانستیم کار را به هرکسی بسپاریم. مثلا می‌خواستم بخشی از کارم را پولی کنم اما به دلیل فراهم‌نبودن شرایط ترجیح می‌دادم کار دیگری انجام دهم. اما در کشورهای دیگر هنرمند به آن شکل، دغدغه اجرای کار را ندارد و بیشتر مسائل را به دیگران محول می‌کند. علی موسوی‌زاده: درباره مسئله راحت آموزش‌دادن توضیحی دارم. نمی‌خواهم تصور کنید ساده‌گرفتن به این معنی بوده که هرکسی هر کاری کرده آقای تناولی قبول کرده‌اند. جاهایی هم بدجوری ترمز را کشیده‌اند؛ بارها وسط کلاس انتقاد تندی نسبت به کارمان داشته‌اند. خرازی: ما در 10 جلسه مسیر را پیدا کردیم. استاد روز اول به ما گفتند اگر دو نفر از شما به شکل حرفه‌ای مجسمه‌سازی کنید از نتیجه کلاس خوشحال هستم. در‌حالی‌که هر 10 نفرمان در این کار ماندیم و همیشه می‌گویند این اتفاق جزء استثنائات آن دوره است. رشتیان: ما دو شانس آوردیم؛ اول اینکه با گذراندن این دوره راهمان باز شد. شانس بعدی اینکه شروع کار حرفه‌ای‌مان در سال 85 تقریبا هم‌زمان شد با فعال‌ترشدن فضای هنری در ایران. خاطرم هست بعد از کلاس‌های آقای تناولی، می‌خواستم ادامه تحصیل دهم منتها بعد از نمایشگاه آن‌قدر سرعت زیاد شد که یکباره دیدم پنج سال گذشت. امکان حرفه‌ای‌شدن گیرمان آمد. بازار هنر و گروه معکوس گرجی: با برپایی حراج کریستیز اتفاقات خوبی رقم خورد. خرازی: اتفاقا یکی از نکات مثبت شاگردی استاد تناولی برای من این بود که همیشه فکر می‌کردم باید با اثر هنری ارتباط برقرار کنی و به فکر فروختنش نباشی و شاید برای خودت نگه داری. اما آقای تناولی می‌‌گفتند از اولین کاری که توانستی بفروشی، می‌توانی به حرفه‌ای‌بودنت فکر کنی، تا وقتی که کاری نفروخته‌ای در این کار موفق نخواهی بود. خیلی تأکید می‌کردند بر اینکه اگر به همان اندازه که به خلاقیت یا کار هنری می‌پردازی به مسائل اقتصادی فکر نکنی، پول کافی برای استفاده از متریال خوب نخواهی داشت و از کارت کم می‌گذاری. قبل از آن هیچ‌وقت فکر نمی‌کردم فروختن کار این‌قدر مهم باشد. اما بعد از آن اتفاق تلاش می‌کنم بتوانم کارهایم را بفروشم. پاد: دیگران هیچ‌گاه نمی‌گویند اقتصاد هنر مهم است. استاد تناولی می‌‌گفتند باید باور کنید شغل شما مجسمه‌سازی است و باید از این راه زنده بمانید تا بتوانید اثر بعدی‌تان را تولید کنید! یکی از اتفاقات هنر امروز برداشته‌شدن مرزبندی بین مجسمه‌سازی با چیدمان و دیگر کارهای مفهومی است. تعریف کلاسیک مجسمه خیلی عوض شده. ارزش‌های هنر محافظه‌کار موزه‌ای و مصادیق هنری مانند نقاشی، مجسمه‌سازی و... در دوران جدید به بن‌بست خورده و در نتیجه آن، شاهد شکل‌گیری هنر مفهومی بوده‌ایم. آیا برداشته‌شدن این مرزبندی‌ها بر کار شما هم اثر گذاشته است؟ پاد: یکی از کلاس‌های آقای تناولی ساخت مجسمه‌های دیواری بود (فضایی بین دوبُعدی و سه‌بُعدی) یا مجسمه‌های پوشیدنی (فضایی بین جواهر‌سازی و مجسمه‌سازی) یا ماشین‌های عبث (فضایی بین هنر و علم فیزیک)، ایشان در بسیاری از کلاس‌هایشان ردشدن از مرز مجسمه‌‌سازی را به ما آموختند. چقدر به این سمت رفتید؟ صفایی: من شخصا در کارم، چیدمان زیاد دارم یا کار‌های دیواری و کارهایی که از سقف آویزان باشد. حسینی: من نقاشی خوانده‌ام و هم‌زمان با دوره‌ای که بعد از نمایشگاه اولمان داشتیم، یک نمایشگاه انفرادی چاپ ‌دستی داشتم. الان ترجیح می‌دهم خودم را یک مجسمه‌ساز صرف ندانم. شاید روزی لازم باشد برای ایده‌ام ویدئو بسازم یا عکاسی کنم. وقتی نگاه دنیا به این سمت است که هنر را عنوان‌بندی نکند، طبیعتا افراد دیر یا زود به اینجا می‌رسند. به هم نگاه انتقادی دارید؟ سرلک: من شخصا از دوستان نظر می‌خواهم که کارم چطور بهتر مي‌شود. از نظر اجرای کار باید کارگاه داشته باشید؟ هزینه‌ها چطور است؟ رشتیان: زیاد. در فضای هنری ایران چیزی که گم شده مؤسسات هنری هستند. مؤسساتی که می‌توانید پروپوزال پروژه را ارائه دهید و بودجه بگیرید. مدلی که ما کار می‌کنیم در دنیا واقعا مرسوم نیست. ما راه سخت‌تر را می‌رویم و هیچ پولی در کار نیست. واقعا خیلی فرسایشی است. روی فضای مارکت نصفه‌نیمه هنری، که تابع بالاپایین‌رفتن‌های اقتصادی است، نمی‌توانیم حساب باز کنیم؛ اما تابه‌حال به راهمان ادامه داده و به اینجا رسیده‌ایم. همچنان آینده مبهم است و نمی‌توانید حساب کنید پنج سال بعد قرار است چه اتفاقی بیفتد اما با این مدل جلو می‌رویم. باید هزینه همه کارها را خودمان بپردازیم. خرج قسمت‌های مختلف کار و اینها ‌گران هستند. گالری‌ها بیشتر نگاه اقتصادی دارند تا هنری. بیشتر محلی برای عرضه و فروش هستند. در واقع گالری‌ها با هنرمند شریک اقتصادی می‌شوند. خیلی وقت‌ها گالری‌ها می‌توانند نقش حمایت‌کننده داشته باشند گاهی هم این نقش را دارند اما در سطحی محدودتر. در اصل گالری با ما در درصد فروش شریک می‌شود. تحت‌تأثیر بازار هنر هم هستید؟ صفایی: من خودم کارهایی درست کرده‌ام که متریالی غیرقابل فروش داشته و از 10 سال قبل هم فروش نرفته‌اند و هنوز به این کار ادامه می‌دهم. بسته به پروژه شخصی‌ای که تعریف کرده و کار می‌کنم، متریالم را انتخاب می‌کنم. البته قسمت فروش برای ادامه راه خیلی‌خیلی مهم است و اما بشخصه به این قسمت خیلی بها نداده‌ام. رشتیان: صحبت‌ها واقع‌بینانه است اما به نظرم، هنرمندان باید تا جایی که می‌توانند، مقاومت کنند. خرازی: اما همیشه نمی‌شود مقاومت کرد. اگر حامی داشته باشیم مثلا یک گالری‌دار یا آرتیست که همیشه در بخش فروش خیال ما را راحت کند، می‌توانیم مثل آرتیست‌های دیگر دنیا هر کاری در هر جا که خواستیم انجام دهیم. پاد: من در آتلیه خودم 25 کار برنز از سال‌های قبل دارم که فروش نرفته. هیچ‌وقت فکر نکرده‌ام قیمت را کم یا مثلا کارم را براق‌تر کنم. مجموعه‌داران بخش مهمی از خریداران آثار هنری، مجموعه‌دارانی هستند که مستقیم با هنرمند وارد مذاکره می‌شوند. روش عرضه کار خیلی تغییر کرده و صرفا به واسطه گالری نیست. این روش‌ها را امتحان می‌کنید؟ گرجی: کار در کارگاه را می‌توان به چند دسته تقسیم کرد. دسته‌ای از کارها سفارشی است و سلیقه سفارش‌دهنده در نظر گرفته می‌شود. کار سفارشی برای پول انجام می‌شود و شما تعیین می‌کنید مثلا رنگ کار چطور باشد. من خودم در کارهای سفارشی‌ای که می‌گیرم سعی می‌کنم سلیقه خودم را به طرف مقابل بقبولانم؛ ولی اگر قبول نکند مجبورم با سلیقه او جلو بروم. پاد: از سال اولی که نمایشگاه برگزار کردیم کم‌کم هرکدام‌مان طرفدارانی پیدا کردیم. مثلا نمی‌توانیم بگوییم کلکتورها همه ذائقه واحد دارند. الان کلکتوری داریم که مثلا کارهای مینا سرلک را دوست دارد و منتظر است مینا نمایشگاه بعدی‌اش را برگزار کند. یا کارهای دیگران به همین نحو. گالری‌دارهایی که با آنها کار می‌کنیم از تجربه‌شان می‌گويد کدام مجموعه‌دار، راغب به خرید آثار هر کدام از ماست. هنرمند نباید به خاطر فروش تغییر جهت دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.