سینمای پرسش و آینه
سیدمحمدرضا فهمیزی
آنچه فرهادی تاکنون در فیلمهایش نشان میداد، تنها بخش کوچکی از واقعیتهای سیاه و تلخ جامعه بود. اما در «فروشنده»، بخش بزرگتری از این واقعیتها را نشان میدهد. دروغ و قضاوت که مفاهیمی اخلاقی هستند تا پیش از این محورهای کلیدی فیلمهای او بودند، اما در اینجا علاوه بر آنها برای نخستینبار شاهد محوریت پدیده بسیار فراگیرتری به نام «حریم خصوصی» هستیم. در «فروشنده» با خانواده (یا بهتر باشد بگوییم) جامعهای مواجه هستیم که نهفقط آرامش در آن وجود ندارد، بلکه مهمترین شاخص امنیت که حریم خصوصی هم باشد در آن رعایت نمیشود. ازاینرو «فروشنده» فیلم ترسناکی است. این معنا از نخستین نماهای فیلم که شاهد فرار ساکنان ساختمان محل زندگی عماد و رعنا بر اثر گودبرداری ساختمان کناری آن هستیم، آشکار است تا بعدها که فاجعه و اتفاق اصلی داستان در خانه دوم عماد و رعنا رخ میدهد و در ادامه میبینیم حتی خانه «ویلی لومان» هم در صحنه نمایش باز و بدون حفاظ است و حریم کاملی ندارد. درواقع وقتی خانه که باید نماد امنیت و آرامش باشد، امن نیست یعنی دیگر هیچ کجا امن نیست. مهمترین دلیل این احساس اضطراب و ناایمنی هم، ازبینرفتن حرمت و قداست حریم خصوصی است که فقط خاص قشر عوام نیست، بلکه حتی بخش فرهنگی و روشنفکر جامعه را هم دربر گرفته است. عماد که بهدلیل تجاوز به حریم خصوصیاش یک پیرمرد را تا لب گور میبرد، خود به حریم خصوصی دیگران تجاوز میکند (چککردن تلفن همراه شاگردش که فکر میکند در هنگام خواب از او عکس گرفته است با خشونت و شنیدن پیامهای پیامگیر تلفن آهو و خواندن نامههایش) یا رعنا که در مقابل اعتراض عماد برای بازکردن در اتاق آهو به وسیله بابک، میگوید: «عیبی ندارد»، درحالیکه پیشتر آهو در گفتوگوی تلفنی به او گفته بود که «به بابک بگین به وسایل من دست نزنه»، همچنین بابک و همبازیهای عماد در تئاتر نیز، همه همین کار را میکنند درحالیکه قطعا هیچکدام از آنها اجازه نفوذ به حریم خصوصیشان را به کسی نمیدهند. این دوگانگی شخصیتی در آدمها که خود بیرونی آنها را با خود واقعیشان بسیار متفاوت میکند، از نشانههای دوره گذار است که جامعه امروز در آن به سر میبرد. ازاینروست که بخش بزرگی از جامعه ما دیگر نه آن شخصیت و اعتقادات زنان و مردان کاملا سنتی نسل قدیم را دارد و نه کاملا به انسانی مدرن تبدیل شده است. در واقع از سویی وجه بیرونی آنها روشنفکر و از قشر تحصیلکرده هستند اما از سویی دیگر، در عرصه عمل رفتارهایی متضاد با دیدگاهها و اعتقاداتشان نشان میدهند. درحالیکه نسل پیش همانگونه که باور و اعتقاد داشتند، زندگی میکردند. بنابراین اگر امروز شاهد شکلگیری و رشد پدیدهای به نام ازدواج سفید هستیم، اگر آمار افسردگی و استرس و کلا بیماریهای روانی روزبهروز در حال افزایش است، اگر آمار ازدواج مدام در حال کاهش و آمار طلاق مدام رو به افزایش است و... نتیجه تغییرات فراگیری است که در فرهنگ و بهتبع آن بسیاری از ارزشهای اخلاقی به وجود آمده است و فرهادی بهتر از هرکس دیگری این تغییرات را در آثارش نشان میدهد. بههمیندلیل است که فیلمهای او زنگ خطری از فروپاشی اخلاقی جامعه ماست البته اگر صدایش را بشنویم. درکل سینمای فرهادی، سینمای تلخی است و ظاهرا هیچ امیدی در آن دیده نمیشود. البته اگر تعریفمان از امید همان تعریف کلیشهای و فیلمفارسیوار یعنی پایان خوش باشد، در اینصورت هیچ آینده روشنی را در آثار او نمیبینیم. اما با نمایش واقعیتهای تلخ زندگی ما در آینهای که روبهرویمان قرار میدهد، این پرسش را در ذهنها ایجاد میکند كه آیا باید این تلخی و سیاهی کماکان ادامه یابد؟ آیا وقت آن نرسیده است در اندیشه تغییر باشیم؟ در اصل فیلمهای این کارگردان تازه پس از تیتراژ پایان در ذهن تماشاگر آغاز میشود. سینمای فرهادی پرسش ایجاد میکند و پرسش سبب حرکت میشود. از این نظر سینمای او سینمای مثبتی است چون ما را به حرکت به سوی آیندهای روشنتر رهنمون میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.