ائوريپيدس، شاعر دموكراسي
فيلسوفِ تئاتر
پارسا شهري: «ائوريپيدس از نسل سوم تراژدينويسان بزرگ يونان و نويسندهاي است كه هم منتقدان باستان و هم پژوهشگران دوران جديد او را درامنويسي سنتشكن و نامتعارف ميدانند و شواهد موجود نيز اين شهرت را تا حدي تأييد ميكند.» درباره ائوريپيدس در منابع عهد قديم، حكاياتي غريب آمده است. مدخلي مختصر در دائرهالمعارف تاريخي/ادبي دنياي باستان كه از قرن دهم ميلادي برجا مانده، چند گفتوگو و پارهاي از آثارِ اين تراژدينويس يوناني، تنها منابعي است كه براي بهدستدادن زندگينامه او در دسترس است كه آنهم اعتبارش طبعا بهاندازه ساير زندگينامههاي باستاني است. برمبناي اطلاعاتي كموبيش متقن، او در 455 نخستينبار متني را روي صحنه برده است، ازجمله نمايشنامه «دختران پلياس». با سوفوكلس و آخائيوس رقابت داشته است و سرانجام بهسالِ 407 در مقدونيه درگذشته. برخي مورخان و نويسندگان، ائوريپيدس را بهخاطر ارتباط نزديك با فلاسفه روزگارش، «فيلسوف تئاتر» خواندهاند، ازجمله او را با سقراط نزديك دانستهاند و از تأثير او بر ائوريپيدس نوشتهاند. شايد ازاينرو كه هر دوِ اينها «ذهني جستجوگر و خُردهسنج» داشتند. «برخي برآنند كه مدئاي ائوريپيدس شخصيت دراماتيكي است در انكار اين حكم سقراط كه: هيچكس دانسته بدي نميكند. زيرا مدئا ميپذيرد كه نهيب خشماش بر هشدارهاي عقل چيره شده است. [از متنِ مدئا]: آري، آري، ميدانم چه هولناك مقصدي دارم/ اينك اما نهيب خشم كه رساتر از هر فرياد به گوشم ميآيد/ و همانا اين است كه آدمي را يكسره به تباهي ميكشد.» بههرتقدير، هيچيك از نمايشنامهنويسان يوناني، بهنقل از كتاب «ائوريپیدس» با ترجمه عبدالله كوثري، بهقدرِ ائوريپيدس براي خواننده امروزي سخن ندارد. «مضامين عمدهي آثار او: ستمديدگي زنان، قساوت و بيهودگي جنگ و درماندگي و ابتذال فاتحان، تعارض ميان نظم و آزادي، احكام جزمي و واقعيت، هنوز هم انسان امروزي را به خود مشغول كرده است. نمايشنامههاي او بهياد ما ميآرد كه انسانبودن به چه معناست.» همچنين آمده است كه ارسطو او را تراژيكترين نمايشنامهنويس ميخواند و برخي نيز به ائوريپيدس، لقبِ نخستين شاعر دموكراسي دادهاند. درهرحال او سنتشكن و پيشرو بوده و در عينِ اينكه هسته بنيادي اسطوره را حفظ كرده است، در روايت و شخصيتپردازي راهِ خود را رفته است. او به غالبِ باورهاي جاافتاده زمانه خود ميتاخت و شايد ازاينرو بيش از آنكه در دوران خودش، قرن چهارم شناخته شود، در قرن بيستم قدر ديد. ائوريپيدس برخلاف سوفوكلس در دوران حيات چندان كامياب نبوده است. در بخشي از مقدمه كتاب، «دربارهي ائوريپيدس»، نويسنده به نوآوريهاي اين نمايشنامهنويس اشاره كرده است: «اسطورههاي يوناني يك روايت معتبر، به هر معني كه تصور كنيم، نداشتهاند. هيچ ماجرايي روايتي استاندارد نداشته و شاعران و هنرمندان ميتوانستند هر اسطوره را به صورتي كه خود ميپسندند بازگويي كنند... در مورد ائوريپيدس اين روايت اغلب آزاد و گستاخانه بود. يكي از بيپرواترين اين روايتها مدئا است.» از نود عنوان نمايشنامه منسوب به ائوريپيدس، نوزده نمايشنامه برجا مانده است كه جز مضامين انساني و فلسفي، كه هنوز معاصر ما است، بهلحاظ خلاقيت در نوشتار و تغيير و دستكاري مفاهيمِ مألوف و كليشهاي در تراژدي، نيز نمايشنامههاي او جايگاهي يگانه دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.