دنبال خودمان ميگرديم
گیتی صفرزاده
جدیدترین آمار اعتیاد در کشور افزایش دوبرابری مصرف مواد مخدر را نشان میدهد. در وهله اول این آمار ضرورت برنامهریزی برای بهبود و چارهاندیشی را برای این گروه یادآوری میکند. در وهله دوم بررسی علل و انگیزههای روآوردن به اعتیاد، مهمترین کار زیربنایی و اساسی برای کاهش این ماجراست.
در بیان علل روآوردن به اعتیاد، موارد بسیاری در حوزههای جامعهشناختی و روانشناختی مطرح شده است. معلوم است هر جامعهای هم، در مقاطع خاص، دلایل و مشکلات ویژه خود را برای فراهمکردن بستر اعتیاد دارد. اما قبل از اینکه سراغ کشف و بررسی این علل برویم، بد نیست تأملی روی معروفترین جمله این سالها درباره اعتیاد کنیم: معتاد مجرم نیست، بیمار است. مقصود تکذیب یا تأیید این جمله که در سالهای اخیر موافقان و مخالفان بسیاری داشته است، نیست؛ بلکه شناختن مرزی به نام اعتیاد است که برخلاف تصور عمومی آنقدرها هم دور از ما نیست و نوع زندگی روزمره ما بستر مناسبی برای پذیرش آن فراهم میکند. اگر اعتیاد را به معنای خوگرفتن و عادتکردن بدانیم، ناچاریم قبول کنیم که شیوه زندگی اغلب ما نشان از اعتیاد دارد. بسیاری از ما معتاد شیوههایی از زندگی هستیم که کنترل ما را به دست گرفتهاند و قوه اختیار، تشخیص و هویتمان را کمرنگ کردهاند. به این معنا علاقه روزافزون ما به مصرفگرایی، استفاده از وسایل ارتباطجمعی (از تلویزیون گرفته تا شبکههای اجتماعی)، تب و تاب سپردن بچههایمان به انواع و اقسام کلاسها و تستهای آمادگی کنکور، وابستگیمان به استفاده از ماشین شخصی و فلجشدن زندگیمان در مواردی که برای مدت کوتاهی یکی از امکانات زندگی شهری (از قبیل آب، گاز، برق و مخابرات) قطع شود، نوعی از اعتیاد به حساب میآیند. حتی در مقیاس شخصی و کوچکتر همه ما نمونههایی از این اعتیادها را داریم: من اگر اول صبح یک لیوان چای تلخ نخورم، سردرد میشوم، تو اگر آن تکه آدامس را گوشه لپت نجوانی، بداخلاق میشوی و دیگری اگر بدون تلفن همراهش از خانه بیرون بیاید، انگار گمگشتهای دارد و تمام روز حواسش پرت است. ممکن است بگویید اینگونه موارد حتی اگر در زمره اعتیاد به حساب آیند، حداقل در مقایسه با اعتیاد به مواد مخدر، آسیبی به دیگران و از همه مهمتر به زندگی فردی و سلامت جسمی فرد نمیزنند، اين پاسخی متین و معقول است اما نکته درخورتأمل اینجاست که همگی این موارد (که گاه حذفشان ما را تا مرز کلافگی و بههمریختگی میبرد) بهنوعی عادت به تکرار و وابستگی و به تبع آن نداشتن قدرت اختیار، متفاوتدیدن و باور به داشتن نیرو و هویت فردی را در ما ایجاد میکنند. آنچه یک فرد را در زمره معتادان به مواد مخدر قرار میدهد، انتخاب او برای معتادشدن نیست بلکه نبود اراده و سستی در خونگرفتن به مصرف مواد مخدر است. این خوگرفتن، پذیرش تکرار و احساس انفعال و ناتوانی، عادتی است که از مدتها قبل در وجود اکثریت ما نهادینه شده است. بسیاری از دانشمندان عقیده دارند بخش مهمی از ارتباطات عصبی درون مغز ما به واسطه تجربه و تکرارهای زندگی روزمره شکل میگیرند. یعنی وقتی نوع زندگی شما مغزتان را وادار به تکرار عملی میکند، مدارهای عصبی مغز هم تغییراتی متناسب با این ماجرا ایجاد میکنند. با این حساب وقتی شکل زندگی فردی هریک از ما، سرسپردن به فضایی میشود که در آن بدون تفکر و منفعلانه تکرارگر عادتها و ملزومات کلی و همگانی میشویم، زمینه مساعدتری برای پذیرش اعتیاد به مواد مخدر داریم. در چنین فضایی بخش ناخودآگاه هریک از ما آماده پذیرفتن اعتیاد است؛ بهتر است بگوییم ما مغزمان را برای اعتیاد به هرچیزی عادت دادهایم، این اعتیاد میتواند تبعیت از یک مد جمعی باشد (که چهبسا ظاهر موجهی مثل فلان اندیشه عرفانی یا تفکر ایدهآلیستی داشته باشد) یا پذیرفتن یک شیوه زندگی مثل خریدن فلان اسباب منزل که عنصر لازم زندگی ما نیست اما جای خالیاش را میان اسباب منزلمان نمیتوانیم تصور کنیم. در این میان آن گروه از ما که بهظاهر موجهتریم، به اعتیاد به زندگی کلیشهای و تکراری اطرافمان مشغولیم و گروهی که هنجارشکن و بیمار به نظر میآیند، اعتیاد به مواد مخدر را در پیش میگیرند. در نهایت گروه اول گرچه به ظاهر آسیبی به جسم و جان و جامعه اطراف خود نمیزنند اما در درازمدت علاوه بر فراموشکردن هویت و معنای زندگی فردی خود، جامعه را به سمت خمودگی و انفعال میبرند. بد نیست به این موضوع فکر کنیم که هرقدر فردیت انسانی ما به معنای داشتن قوه اختیار، نقد، خلاقیت و بازآفرینی زندگی کمرنگ باشد، زمینههای گسترش اعتیاد به مواد مخدر را در جامعه افزایش دادهایم. ما همگی معتادان شکلهایی از زندگی هستیم که بهندرت از خودمان دربارهشان سؤال میکنیم. مجرم یا بیمار نامیدنمان بر عهده خودمان.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.