|

فساد کوچک‌تر، فساد بزرگ‌تر

فساد یکی از بزرگ‌ترین دستاوردهای نظام‌های استبدادی و تروریستی است؛ ستونی که اساسا نظام‌های سلطه‌جو و عقب‌مانده بر آن استوار می‌شود. بااین‌حال، معضل فساد به‌ویژه در کشورهای عربی صرفا یک پدیده اجتماعی یا اقتصادی و سیاسی نیست، بلکه به یک پدیده فرهنگی و رفتاری تبدیل شده و این مسئله است که خطر فساد در کشورهای خاورمیانه عربی را دوچندان می‌کند. ادبیات پولی و اقتصادی، فساد را به دو بخش کوچک و بزرگ تقسیم می‌کند. فساد بزرگ‌تر عبارت از مجموع معاملات و دادوستدها و فعالیت‌هایی است که در سطح منطقه‌ای و بین‌المللی صورت می‌گیرد و سر به میلیاردها دلار می‌زند. مثل تجارت با ارزهای خارجی، قاچاق‌های سازمان‌یافته کالا، اختلاس ثروت‌های ملی و پول‌شویی در سطحی جهانی. این‌گونه فسادها معمولا باید از طریق ابزارهایی مانند دولت‌ها صورت گیرد، یعنی وزارتخانه‌ها، سفارتخانه‌های مشخص و بازرگانان بلندپایه هستند که در ارتباط با شرکت‌های چندملیتی، بانک‌های بین‌المللی و شبکه‌های داخلی و منطقه‌ای بانک‌ها، دست به اختلاس و فسادهای بزرگ می‌زنند. اما فساد کوچک‌تر بیشتر به افراد مرتبط است یا حداکثر یک مجموعه کوچک. این فساد در حجمی بسیار کوچک‌تر از بخش اول اتفاق می‌افتد و در موارد زیادی ردپای یک فرد مشخص در آن دیده می‌شود. این نوع فساد را می‌توان در انواع رشوه‌دادن‌ها و گرفتن‌ها، واسطه‌گری و زدوبندهای مربوط به معاملات روزمره و به‌ویژه در ارتباط بین شهروندان و نهادهای دولتی مشاهده کرد. اما به دلیل گسترش زیاد و کثرت دست‌اندرکاران می‌شود گفت این فساد با وجود آنکه کوچک توصیف می‌شود، اما از فساد نوع اول بزرگ‌تر و خطرناک‌تر است. برای همین نام‌گذاری و طبقه‌بندی فساد به کوچک و بزرگ، بیشتر حالت غلط‌انداز پیدا می‌کند و آن را که فساد کوچک‌تر می‌دانیم آنچنان گسترش و عمق دارد که باید فساد بزرگ‌تر دانست. اتفاقا این فساد استقامت بیشتری دارد و به‌این‌آسانی ریشه‌کن نمی‌شود، چراکه گرفتن و به‌زندان‌انداختن چند نفر آسان‌تر از این است که بخواهی مثلا با پدیده رشوه‌خواری در بخش بهداشت مبارزه کنی یا جلو تجارت اعضا، ورود داروهای قاچاق و نسخه‌های تقلبی و... را بگیری. فساد و سیستم ارزش‌ها چه کسی است بتواند انکار کند مثلا در کشورهای عربی نظیر مصر، تونس، لیبی یا الجزایر یا بقیه کشورهای عرب فساد به صورت یک دولت‌دردولت در نیامده باشد؛ به شکلی که یک شهروند عادی بدون دادن رشوه یا تراشیدن پارتی، قادر به عبور از هزارتوی این دولت‌ها باشد. در کشورهای ما عمدتا فساد به یک رفتار و فرهنگ تبدیل شده؛ فرهنگی که از سوی همه به صورت تلویحی پذیرفته شده است. این پدیده دیگر از حالت مسکوت درآمده و به حالت اکراه و بعد به مرحله مباح علنی رسیده است. به این معنا که دیگر پدیده فساد در نظر عوام نه‌فقط بد نیست که حتی به صورت داشتن یک امتیاز جلوه می‌کند و امروزه خودش به عاملی برای بروز پدیده‌های دیگر درآمده است. فساد به طورکلی زاییده نظام سیاسی، اقتصادی و مالی عقب‌مانده است. فرهنگ فساد به صورت اپیدمی به‌سرعت گسترش می‌یابد و مجموعه ارزش‌های یک جامعه را هدف قرار می‌دهد؛ مجموعه‌ای که درواقع سنگ‌بنای اجتماع و افراد متعلق به آن است. یک دولت ارزشمدار زمانی به وجود می‌آید که عدالت درآن وجود داشته باشد. عدالت به معنای اجرای قوانین و برخورد با ظلم و مبارزه با استبداد است. برای فروریختن این بنا لازم نیست کار خاصی صورت گیرد. بلکه فقط برعکس‌کردن همان سیستم ارزشی گذشته می‌تواند موجب فروپاشی خودبه‌خودی این سیستم شود. جالب اینکه کشورهای عربی دارای پشتوانه اسلامی و عقیدتی محکمی هستند که مجموعه‌ای از این ارزش‌ها را در دو سطح نظری و عملی پیشنهاد می‌دهند و درباره آن متون و ادبیات وافری وجود دارد. دین اسلام در درجه نخست بر نوسازی ارزش‌های فردی و اجتماعی استوار بوده و درعین‌حال تضمین‌کننده نجات فرد و جامعه در این جهان و جهان دیگر است. فساد و بهار عربی چه کسی می‌تواند شراره بهار عربی را انکار کند که بیانی رمزآلود برای مقابله با نظام‌های استبدادی بود و محمد بوعزیزی، آن شهید انقلابی، با به‌آتش‌کشیدن خود آن را جرقه زد. چه کسی می‌تواند شعار اصلی انقلاب تونس را که «ای دزدها ما شغل شایسته می‌خواهیم» بود، نادیده بگیرد؟ فساد محور اصلی دولت‌های سرکوبگر عرب بود و این درواقع شرطی محسوب می‌شد که استعمار خارجی نیز بر آن تأکید می‌کرد تا ضمن دفاع از منافع آنها، نگذارند دولت‌های عدالت‌محور شکل بگیرد یا در این کشورها مانند کشورهای اروپایی قانون و نظم حاکم باشد. اما رفته‌رفته فساد از شکل عمودی به صورت افقی توسعه پیدا کرد و از تخریب ثروت‌های دولت به عاملی برای بقای افراد تبدیل شد. در این صورت است که فساد به صورت روزمره به عادت همگانی تبدیل می‌شود. جنبش‌های بهار عربی درواقع اعلامی خونین نسبت به رشد کنترل‌ناپذیر این پدیده در اعماق اجتماع بود. از همین‌جا بود که حرکت‌های ضدانقلابی شروع شد و برخی نظام‌های استبدادی نیز کمک کردند تا دوباره همان نظام‌های استبدادی به شکلی دیگر بر سر کار آیند. کودتای نظامیان در مصر یک نمونه از این حرکت بود. امروزه قیمت دلار در این کشور سر به فلک می‌کشد و دولت مصر به مضحکه‌ای در دنیا تبدیل شده است. اهالي این کشور همه عطش آن دارند که به جاهای دیگر پناهنده شوند و یک طبقه فوق‌العاده ثروتمند با وحشیگری تمام، خون سایر طبقات را می‌مکد. در تونس نیز وضع بهتر از این نیست. دولت در حال فروپاشی است و انقلابیون امروز با همان طاغوتیان دیروز متحد و هم‌پیمان شده‌‌اند، یعنی با کسانی که اصلا انقلاب مردم تونس را قبول نداشتند و در دامن یک نظام فاسد رشد کرده و پرورش یافته بودند. دراین‌میان پدیده دیگری به وجود آمد که زاییده ناکامی انقلاب‌های عربی بود و خود را به شکل موجی از تروریسم نشان داد. درواقع مثلث استبداد، فساد و تروریسم هرمی را تشکیل می‌دهد که باید آن را یکی از خطرناک‌ترین ائتلاف‌های ضدمردم در جوامع عربی به حساب آورد. در این مثلث نظام‌های استبدادی رأس آن به شمار می‌روند. در مصر، تونس و لیبی این رأس هرم به‌سرعت افتاد، اما ریشه‌های دیگر موفق شدند دوباره برای آن یک سر جدید بتراشند. این مسئله نشان می‌دهد نبرد برای آزادی در این کشورها بیشتر از آنکه عمودی و به سمت رأس هرم باشد، باید به صورت افقی و در قاعده هرم حرکت کند. ایجاد عدالت، تحکیم قانون، اجرای حدود، مبارزه با فساد و فرهنگ فسادپروری تنها راه خروج از این وضعیت و عامل اصلی ازبین‌بردن قاعده همان هرمی است که استبداد سیاسی روی آن استوار می‌شود. منبع: العربی الجدید

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.