وقتی قاهره از ریاض فاصله میگیرد
دشمنی با متحدی قدیمی
اعلام این حرف از «سامح شکری»، وزیر خارجه مصر، مبنیبراینکه کشورش نسبت به مسائل سوریه با عربستان سعودی اختلاف نظر دارد، کار عجیبی نبود. در واقع مسئله عجیب، تأخیر در اعلام اختلاف نظری بود که از مدتها پیش بین دو کشور بروز کرده بود. نکته عجیبتر اینکه، طرفین باوجود داشتن چنین اختلافاتی، همچنان تأکید دارند تا در رسانهها از ائتلاف و اتحاد خود سخن بگویند و مثلا با سفر «ملکسلمان» به قاهره، نشان دهند روابط دو کشور در بالاترین سطح است. ائتلافی مرحلهای دشمنی با گروه «اخوانالمسلمین»، رابطه بین مصر و عربستان سعودی را گرم کرد؛ بهنحویکه میشود گفت تنها نقطه مشترک طرفین همین مسئله بود و در سایر مسائل منطقهای، با یکدیگر اختلافاتی جدی داشتند. در آن زمان، عربستان سعودی احساس میکرد «عبدالفتاح السیسی» قادر است اخوانالمسلمین را از صحنه سیاست منطقه برای همیشه حذف کند. این امر موجب سرکوب هرگونه تلاش اخوانیها در همه منطقه شده و در مجموع، یک رقیب ایدئولوژیک قدرتمند را از صحنه خارج میکرد. بر همین اساس بود که عبدالفتاح السیسی از حمایت اقتصادی و سیاسی کامل عربستان برخوردار شد تا بتواند پروژه کودتای خود را به پیش برده و نظام حکومتیاش را تثبیت کند. تصمیمگيران در ریاض، همچنین بر این باور بودند که حمایت سیاسی و اقتصادی از السیسی، موجب خواهد شد او در آینده، بهویژه در موضوعاتی مانند یمن و سوریه، با عربستان همراه شود. در مقابل، السیسی نیز میدانست با فروپاشی سوریه و تخریب عراق از سه ضلع مثلث ارتشهای منطقه، تنها مصر است که همچنان به قوت خود باقی مانده است. اما حوادث بعدی منطقه آشکار کرد مسائل بسیار پیچیدهتر از آنی است که تصور میشود؛ بهگونهای که رفتهرفته معلوم شد نمیتوان روابط ریاض و قاهره را صرفا محدود به مسئله اخوانالمسلمین کرد. از سوی دیگر، ریاض در دوران ملکسلمان دریافت رویارویی با محور ایران در منطقه، نیازمند یک استراتژی جدید و ائتلافهایی گستردهتر از قاهره است. بنابراین ریاض بیشتر به سمت قطر و ترکیه متمایل شد و بههمینترتیب موضع عربستان نسبت به اخوانالمسلمین نیز «بازتر» شد. حتی ریاض «تجمع یمنیالاصلاح» را که شاخهای از اخوانالمسلمین در یمن بود، به خود متمایل کرد و تلاش کرد از آن برای مقابله با حوثیها در یمن، استفاده کند. از سوی دیگر، السیسی نیز متوجه شد برای بقای حکومت نظامی خود، باید ائتلافی بینالمللی علیه اخوانالمسلمین در سوریه، یمن و لیبی داشته باشد و تحقق این هدف، فراتر از خط قرمزهای عربستان سعودی میرفت. منشأ اختلافات شدت اختلافات ابتدا بر سر سوریه شروع شد؛ زیرا قاهره تمایل داشت نگرشی را دنبال کند که به مواضع ایران نزدیکتر بود تا موضع کشورهای عرب خلیجفارس، بهویژه عربستان و قطر. قاهره خواستار راهحل سیاسی در سوریه شد تا تجربه سقوط نظام در لیبی، در سوریه تکرار نشود. این کشور به مرور به موضع ایران و روسیه نزدیکتر شد که محور آن بر اساس راهحل سیاسی و شریککردن «بشار اسد» در گفتوگوها استوار بود. حال آنکه ریاض و دولتهای حوزه خلیجفارس، معتقد بودند بشار اسد و نظامش، هر دو بخشی از مشکل بوده و باید برچیده شوند. در شرایطی که دوحه و ریاض از گروههای شبهنظامی در سوریه حمایت میکردند، قاهره به سمت حمایت از ارتش سوریه گرایش پیدا کرده و اقدامات ارتش سوریه تحت عنوان مبارزه با تروریسم را تأیید کرد. شکاف بین طرفین وقتی بیشتر شد که قاهره سعی کرد خلاف تصمیمات ائتلاف سیاسی مخالفان دولت سوریه، دیدگاه دیگری را ارائه کند که در آن، نظام حاکم بر سوریه و مخالفان به یک همزیستی مسالمتآمیز روی میآوردند. این تلاشها بهشدت ریاض را عصبانی کرد و تصمیم گرفت نشست مخالفان سوری را این بار در ریاض برگزار کند. عربستان همچنین بر دیدگاهی تأکید داشت که عکس کنفرانسهای مسکو و قاهره بود؛ زیرا در آنها تفسیرهای تازهای از «ژنو 1» ارائه شده بود. جالب اینکه اعلام برگزاری کنفرانس ریاض، از زبان وزیر خارجه قطر صورت گرفت تا نزدیکی بیشتر دوحه و ریاض را نشان دهد. از همینجا بود که مسئله اخوانالمسلمین در تفکر سعودیها به مسئلهای درجه دوم تبدیل شد و جای خود را به مسئلهای به نام «خطر ایران» داد. همچنین با وجود اینکه قاهره و ریاض سعی میکنند روابطشان را حفظ کنند و همواره بر اهمیت آن تأکید دارند؛ اما وضعیت، بهخصوص از زمان روی کارآمدن ملکسلمان، متفاوت شده است. کمکهای اقتصادی عربستان به مصر کاهش پیدا کرد و اختلاف دو کشور نیز به موازات آن بیشتر آفتابی شد. در کنفرانس اتحادیه عرب، سخنان ملکسلمان با سخنان السیسی کاملا از هم فاصله داشت. مسئله دو جزیره «تیران» و «صنافیر» در اصل تلاش مصر برای حفظ ائتلاف با عربستان بود؛ مسئلهای که در داخل هزینه زیادی را برای السیسی به همراه داشت. مصر همچنین از دخالت نظامی روسیه در خاک سوریه بهشدت حمایت کرد و این در حالی بود که این کشور به صورتی کمرنگ از دخالت نظامی عربستان در یمن پشتیبانی کرده بود. حتی قاهره درهای خود را به روی حوثیهای یمن گشود و یک هیأت از حزب کنگره به رهبری «علی عبدالله صالح» از قاهره دیدن کردند؛ کاری که کاملا خطوط قرمز سعودیها را رد میکرد. با کاهش کمکهای اقتصادی سعودی به مصر، السیسی به شکلی روشن و به دلایلی غیراقتصادی، خودش را به محور روسیه و ایران نزدیک کرد و هماکنون نیز میکوشد درون مجموعه کشورهای عرب، به ایران و روسیه امتیازاتی بدهد. همچنین در کنار پروندههای سوریه و یمن، پرونده لیبی نیز سهم بیشتری در تشدید این اختلافات داشت زیرا السیسی از ژنرال «حفتر» حمایت نظامی و سیاسی میکند و او را رأس مبارزه با اخوانالمسلمین در این کشور میداند. حال آنکه ریاض نمیخواهد مسائل لیبی را به سرنوشت فردی به نام ژنرال حفتر گره بزند و بههمیندلیل عربستان به قطر، ترکیه، ایالات متحده آمریکا و کشورهای اروپایی پیوست که از دولت طرابلس حمایت میکنند. مرزهای اختلاف چند نشانه وجود دارد که در چند روز اخیر شکاف بین دو کشور را عمیقتر از همیشه کرده است. از جمله: 1- مشارکت چهار نفر از مراجع بزرگ مذهبی مصر (شیخ الازهر، مفتی مصر، مشاور رئیس در امور دینی و مفتی سابق) در کنفرانس «گروزنی» که در پایتخت چچن برگزار شد و در آنجا «وهابیت» را خارج از تعریف اهل سنت قرار داد. این اقدام به معنای پیامی آشکار از سوی السیسی به ریاض بود تا اعلام کند قدرت رقابت با ریاض را نهتنها در امور سیاسی بلکه در امور دینی هم دارد! واقعیت این است که عربستان شاید درباره بسیاری از مسائل کوتاه بیاید، اما در مسئله مرجعیت دینی هرگز کوتاه نخواهد آمد. شگفت اینکه ریاض همان خنجری را که در پشت اخوانالمسلمین در مصر فرو کرده بود، حال از سوی السیسی در همان کشور میخورد. 2- دیدار سامح شکری با همتای ایرانی خود در حاشیه اجلاس مجمع عمومی سازمان ملل متحد و دیدارنکردن همراهان السیسی با هیأتهای سعودی. میدانیم که دو هیأت بلندپایه سعودی به رهبری «امیر بننایف» و «عادل الجبیر» در نیویورک حضور داشتند. 3- واکنش احتیاطآمیز مصر به تصمیم کنگره مبنیبر لغو وتویی که «باراک اوباما» درباره قانون «جاستا» کرده بود. بیانیه وزارت خارجه مصر دراینباره تنها به این اکتفا کرد که «مصر با دقت تصمیم کنگره و تأثیرات احتمالی آن را در سطح روابط بینالملل بررسی میکند». این موضعگیری به صورتی کامل میزان اختلافات بین ریاض و قاهره را نشان میدهد. با همه توضیحاتی که داده شد، هنوز نمیتوان گفت بین دو کشور وضعیت بحرانی است یا نوعی افتراق سیاسی به وجود آمده زیرا ریاض همواره سیاستی آرام و غیرتشنجزا را در روابط خود با کشورهای عرب داشته است. همچنین عربستان قصد ورود به یک بحران سیاسی با مصر را ندارد. ازاینرو به نظر میرسد ریاض سیاست دورشدن تدریجی را در پیش گرفته باشد بدون اینکه این امر به قطعی کامل روابط منجر شود؛ درست مثل رابطهای که این کشور درحالحاضر با قطر دارد. درمقابل السیسی تلاش میکند هزینه سکتهای که در روابط دو کشور به وجود آمده را از طریق پروندههای دیگر از جمله همکاریهای اقتصادی مشترک جبران کند. بااینحال این مسئله کاملا روشن است که طرفین روزبهروز از هم دورتر شده و امروزه به دو دیدگاه کاملا متفاوت رسیدهاند، بهگونهای که ریاض احساس میکند توسعه نفوذ ایران «خطر بزرگ» برای منطقه بوده، حال آنکه السیسی احساس میکند اخوانالمسلمین «بزرگترین خطر» برای منطقه و کل کشورهای عربی است. منبع: الجزیره
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.