|

در نقد بازاجرای چهارم نمایش «سقراط»؛

جای شکرش باقی‌ است

ستاره جاوید

بازاجرای چهارم «سقراط» به نویسندگی و کارگردانی «حمیدرضا نعیمی»، علاوه بر وفاداری کامل به تمام جزئیات اجرای سه دور پیشین، در قیاس با آن سه، یک نکته متمایز در خود نهفته دارد و آن اینکه در بحران اقتصادی و نوسان اجتماعی جامعه امروز تهران، می‌توان گفت تماشای چهارمین بازاجرای نمایشی قوی و غنی نظیر سقراط با آن متن فاخر، نقادانه و طنازانه که به مسائل معاصر طعنه می‌زند و دغدغه‌های انسان معاصر را در زرورق شخصیتی تاریخی‌- فلسفی می‌پیچد و شبیه‌سازی می‌کند، می‌تواند دمی حال آدم را خوب‌تر کند. مهم نیست «دموکراسی تو را می‌کشد یا استبداد تو را از حرف‌زدن منع می‌کند» همین‌که می‌شنوی نمایشی فاخر برای بار چهارم شانس اجرای مجدد را بازیافته است، ناخودآگاه اجرای موفق «هتل پارادیزو» در آلمان به ذهنت خطور می‌کند که برای شش سال متوالی در سراسر آلمان و بی‌وقفه اجرا می‌شد و مردم، گروه‌گروه در ایالت‌های مختلف به تماشای این نمایش جذاب و دوست‌داشتنی می‌نشستند. زمانی که هتل پارادیزو در آلمان برای شش سال متوالی روی صحنه بود، به گفته بازیگران این نمایش جذاب، توانسته بود اقتصادی شکوفا برای گروه نمایش به ارمغان بیاورد، هر مخاطب تئاتر و علاقه‌مندی هم که رؤیای اعتلای اقتصاد تئاتر ایران را در سر می‌پروراند، می‌اندیشید آیا روزی می‌رسد تئاتر ایران هم به نقطه‌ای برسد که از شانس اجرا و اجرا و اجرا برخوردار باشد؟ شاید بازاجرای چهارم سقراط فقط از روی اقبالی اتفاقی و خالی‌نبودن عریضه تالار وحدت، محقق شده و به گفته نویسنده و کارگردان نمایش، به دلیل لغوشدن دو نمایش از پیش رزروشده تالار، شانس بازاجرای چهارم نصیب نمایش کهن‌معاصر سقراط شده؛ اما همین اتفاق، خود فال نیکی است که می‌تواند راهگشای بازاجرای مستمر و فراگیری برای گروه‌های نمایشی بزرگ با متن‌ها و ادبیات فاخر نمایشی باشد و مردم را گروه‌گروه به سالن‌های نمایش بکشاند و آن‌قدر درگیرشان کند که حاضر باشند برای بار چهارم به دیدن همان نمایشی بیایند که سه بار پیشین به تماشايش نشسته‌اند و با خرید بلیت، رونقی به اقتصاد تئاتر ایران بخشد. همه می‌دانیم همه نوشته‌های انتقادی امروز که در لفافه نمایش و هنر عرضه می‌شود، پس از خروج از سالن، پشت درهای بک‌استیج باقی می‌ماند و به محض اینکه مردم با روزمرگی و شب‌‌مرگی درگیر می‌شوند، تمام زیبایی‌هایی که دیده و شنیده‌اند، مانند خاطره‌ای محو در خودآگاه و ناخودآگاه آنان سپرده می‌شود، اما آنچه باقی می‌ماند همان رونق و شکوفایی اقتصادی است که در روح تئاتر و گروه نمایش دمیده می‌شود و این امنیت فکری و حرفه‌ای را برای گروه ایجاد می‌کند که می‌تواند برای آفرینش هنری دیگر، خیز بردارد. در زمان و شرایطی که اقتصاد در هر مسئله‌ای، به‌ویژه آفرینش هنری حرف اول و حرف آخر را می‌زند، فراهم‌شدن امکان اجرای چهارم برای یک نمایش، آن هم در جامعه امروز ایران با آن سابقه نوسان اجتماعی و اقتصادی، می‌تواند نقطه آغاز دلگرم‌کننده‌ای باشد و روزنه امید را برای دیگر گروه‌های نمایشی بگشاید. حتی اگر بازاجرای سقراط نعیمی همچون نخستین اجرا، دست‌نخورده و بدون تغییر به روی صحنه برود، باز هم جای شکرش باقی‌ است که این شانس نصیب دست‌کم یک نمایش در دهه اخیر شده است و مردم برای بار چهارم برای تماشای سقراطِ دل‌بر و فیلسوف طناز می‌آیند. سقراط؛ روایتی معاصر از نخبه‌کشی روایت نعیمی از شخصیت سقراط (با بازی طنازانه فرهاد آییش)، روایت رئال‌کلاسیکی با خوانشی مدرن و امروزی برای مردم معاصری است که می‌خواهند بدانند فلسفه حضور یک فیلسوف در زندگی امروز چگونه معنا می‌شود. نعیمی در متنی که نوشته خود اوست، هرجا لازم شده، با گرته‌برداری حرفه‌ای از خطابه‌های سقراط، خیلی نیک و مناسب توانسته برداشت خود را از شخصیت این مرد به زبان تئاتر بیان کند. درواقع می‌توان گفت نعیمی از آن دسته کارگردانانی است که با حفظ وفاداری به کلاسیسم سوژه، همواره کوشیده خوانش رئالی از متونی داشته باشد تا در برقراری ارتباط با مخاطب مدرن امروز، ناکام نماند. برهمین اساس، استفاده مناسب و حساب‌شده از زبان طنز، طراحی صحنه ساده و مینی‌مال در صحنه‌های آغازین و استفاده از قابلیت‌های فنی تالار وحدت و عمق صحنه در صحنه‌های پیچیده بعدی که به زندگی بغرنج و ناعادلانه سقراط نزدیک می‌شویم، توانسته اجرائی حرفه‌ای را در سطح سلیقه مخاطبان چندوجهی امروز خلق کند؛ اجرائی که هرجا لازم شده به زبان موسیقی، آواز کلاسیک و بازی‌های ساده بازیگران توانمندی همچون «بهناز نازی»، «فرهاد آییش»، «لادن مستوفی» و «ایوب آقاخانی» آویخته و نقش خود را در جلب‌توجه مخاطب، خیلی خوب ایفا کرده است. میزانسن‌های مدرنی که برای خلق صحنه دادگاه محاکمه سقراط با استفاده از امکانات فنی تالار طراحی شده، خوب توانسته با مخاطب پیچیده امروز که مجهز به رسانه‌های متعدد مجازی و تصویری است، ارتباط برقرار کند. نگاه نویی که نعیمی در طراحی لباس‌ها به خدمت نمایش گرفته، استفاده از کت‌وشلوار و کراواتی است که بازیگران آقا در نقش مخالفان ابدی سقراط به تن دارند. گویی نعیمی در این استفاده استعاره‌ای از مؤلفه لباس کلاسیک به‌جای پوشش قرون وسطایی می‌خواهد بگوید تفکر نخبه‌کشی و تحمل‌نکردن ديگران در هر دوره‌ای تکرار می‌شود و مختص قرون وسطا هم نیست. در دنیای معاصر، نخبه‌کشانی را می‌بینیم که نمی‌توانند سقراط‌های زمانه را برتابند؛ سقراط‌هایی که در هر زمانه و دورانی وجود دارند و مديريت یک جریان فکری را به‌دست می‌گیرند؛ زندگی‌شان را می‌بازند و به قیمت ماندگاری، خلجانی را در اندیشه‌ها خلق می‌کنند. سقراط نعیمی از این جنس است. آدمی است که برای مخاطب معاصر غریبه نیست. حتی مخالفانی که (با بازی ساده لادن مستوفی) صحنه‌به‌صحنه لایه‌های نسبتا دیده‌نشده‌ای از زندگی سقراط را برای مخاطب امروز روایت می‌کنند، هم شخصیت‌هایی نیستند که غریبه باشند. به این معنی که شخصیت‌پردازی پرسوناژهای نمایش به‌گونه‌ای است که تماشاگر امروز به‌راحتی می‌تواند با همذات‌پنداری، به نمونه مجسمی از پرسوناژ در زندگی امروز، برخورد کند؛ پرسوناژهایی که مختص قرون وسطا نیستند و در همه دوره‌ها تکرار می‌شوند. نعیمی در پس روایت رئال‌کلاسیک خود کوشیده چینش متفاوت و خاصی از بازیگران را هم به تماشا بگذارد؛ بازیگرانی که در پازلی مرتب کنارهم قرار گرفته و هر یک به نقش دیگری کمک کرده‌اند. اجرا به‌گونه‌ای است که بازی همه افراد، چه‌ خوب چه‌ ناکافی، به یک اندازه دیده می‌شود و از هرگونه اغراقی مصون مانده است. به این معنی که نعیمی با انتخاب بازیگرانی همچون لادن مستوفی، فرهاد آییش و ایوب آقاخانی (در نقش افلاطون) کوشیده ضمن وفاداری به اجرای تئاتری اثر، روایت خود را از سقراطی بیان کند که از شعارزدگی به دور باشد، البته در رسیدن به این هدف ناکام بوده، چراکه در برخی صحنه‌ها، به‌دلیل گرته‌برداری صرف از متن خطابه سقراط، دیالوگ‌ها در حد شعار باقی مانده و در دست‌یافتن به لایه‌های زیرین شخصیت پیچیده فیلسوفی همچون سقراط، موفق نبوده است. نگاهی به کارنامه حرفه‌ای نعیمی، استقبال صعودی او در استفاده از هنرهای چندرسانه‌ای را در اجراهای تئاتری‌اش نشان می‌دهد. روایتی که از «سقراط» نعیمی می‌بینیم، ضمن وفاداری به سادگی، پرزرق‌وبرق و پرهزینه هم هست. زرق‌وبرق در طراحی لباس‌ها و استفاده از مؤلفه‌های لوکس در این طراحی‌ها، نورپردازی مفهومی که نیک به خدمت نمایش درآمده و نگاه مدرن به طراحی صحنه، همگی نشان می‌دهد نعیمی در به‌روز‌رسانی نگاه تئاتری خود، یک‌قدم پیش گذاشته و برای کسب رضایت تماشاچی پیچیده امروز که از رسانه‌های عمومی خیلی جلوتر و بر ابزار فن، مسلط است، از هر رسانه‌ای اعم‌ از آواز کلاسیک، زرق‌وبرق بصری و طراحی مدرن نور و صحنه، فاکتور نگرفته است. این اولین‌بار نیست که خوانش تکنولوژیکی از روایت رئال نعیمی را می‌بینیم. نعیمی می‌کوشد ضمن فاصله‌گرفتن از پرفورمنس، به تئاتر وفادار مانده و اجرای متفاوتی از شخصیت‌های کلاسیک به نمایش بگذارد؛ شخصیت‌های کلاسیکی که در دنیای معاصر، همچون ضرباهنگ نت‌های پیانو، تکرار می‌شوند و به‌هیچ‌وجه غریبه یا کهنه نیستند و برای مخاطب امروز، آشنا هستند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.