|

حاشیه‌ای بر «پرتره مرد ریخته» به نویسندگی و کارگردانی غلامحسین دولت‌آبادی و آراز بارسقیان

این سفر بی‌بازگشت است

رضا آشفته

«پرتره مرد ریخته» مونودرام یا نمایشی تک‌نفره است. بازیگر نقش‌هایی را به‌تنهایی بازی می‌کند تا بتواند روایتگر زندگی و واگویه‌کننده تنهایی‌ها و دردهایشان باشد. در اینجا سعی بر آن شده از حالت حدیث نفس که در آن خلأ حاکمیت دارد و هیچ شنونده‌ای دیده نمی‌شود، پرهیز شود. در این حالت، باید بازیگر رودرروی تماشاگران باشد و همه‌چیز با فاصله‌گذاری مطرح شود. بازیگر، اینجا، نقش‌خوانی می‌کند و روایتش را پیش می‌برد. همه‌چیز در صحنه به هنر و میزان حضور و انرژی بازیگر برمی‌گردد. او ناخدا و سکان‌دار صحنه و کافی است به چپ‌وراست بد بپیچد و به صخره بخورد و کشتی را ویران کند. البته عکس آن هم پیش‌بینی‌پذیر است: به‌درستی همه‌چیز را میدان‌داری‌کردن و کشتی را به ساحل نجات و نزدیکی‌های اسکله‌رساندن. زیبایی متن «پرتره مرد ریخته» در این است که به استناد آنچه معتبر است، می‌تواند درباره عبدالحسین نوشین اظهارنظر و بریده‌هایی از زندگی او را در دو مقطع زمانی نمایان کند. نوشین در نوشدن تئاتر ایران نقشی جدی داشت. تحصیل‌کرده تئاتر از پاریس بود و به‌درستی هنر کارگردانی و اجرا را در ایران ترسیم کرد و در مدیریت فرهنگی، راه‌اندازی تالار و گردآوری هنرجویان جوان و مستعد برای حضور خلاقه در صحنه، نقش مؤثری داشت. حالا، در دو مقطع از زندگی‌اش، ما با حسرت و حس نوستالژیک زندگی و نحوه زیست و رفتن و شکستش در فضای سیاسی مواجهیم و صد آه و افسوس از اینکه هیچ‌گاه آلوده سیاست نشد؛ غافل از آنکه، در اوج هنر و هنرمندی‌اش ما را از آنچه باید به فضای تئاترمان افزوده شود، بهره‌مند کرد. مقطع اول پیش از خارج شدنش از ایران است؛ روزهایی که باید آخرین خانه‌ای را که در آن پنهان شده بود، ترک کند. مأموران «کا‌گ‌ب» شوروی آمده‌اند او را ببرند. حق دارد ملزومات زندگی را در یک چمدان خلاصه کند و فندکش را برای ساکنان این خانه که میزبان بامهری بوده‌اند، به نشان لیاقت و شایستگی میزبانی به یادگار گذارد. این خانه از آنِ آقای بازیگر، عزت‌الله انتظامی، است که آخرین پناهگاه این بزرگمرد را فراهم کرده. نوشین و دوستان توده‌ای‌اش بعد از ترور شاه در سال 27 دستگیر شدند و دو سال بعد، از زندان قصر به کمک همان مأموران شوروی گریختند و هر یک در خانه‌ای پناه گرفتند. بعد هم از ایران خارج شدند و گویا این داستان نیز طولانی‌مدت است. بعد نوشین از ایران می‌رود. این دقیقه‌های آخر است که باید از صفحه‌های موسیقی و گرامافونش دل بکند و از میان آنها چندتایی را با خود به یادگار ببرد و در اینجا بازی می‌کند خود، همسرش لرتا و چندتایی از دوستانش را که با او آمدوشد داشته‌اند. او در زندان کتاب «هنر تئاتر» را نوشت و بعدها دوستانش آن را به چاپ ‌رساندند. در این مقطع باید از ایران و هنرش -تئاتر- و همه دوستان و همراهان و به‌ویژه بانو لرتا همسرش و پسرش کاوه که البته بعدها به او می‌پیوندند، دل بکند؛ در این دقیقه‌ها دکور، تیره و قهوه‌ای است و باید بخت‌برگشتگی یک بزرگمرد را در کوران مبارزات سیاسی نمایان کند. چند روزی از آزادشدنش نگذشته، اما به دلیل گریختن از زندان و بنا بر خواست حزب، حالا باید از آوارگی و پنهان‌شدن به مسکو پناه ببرد، به این امید که خیلی زود برخواهد گشت و بی‌خبر از این سفرِ بی‌بازگشت. در پاره دوم، او حالش خراب است؛ هم به دلیل سرطان معده و هم افسردگی ماندگار 20ساله‌اش در شوروی که بسیار دست‌وپاگیر هستند. این مرام‌نامه‌های حزبی از حوصله روح آزاد و هنرمندانه‌اش به دور است. انگار هم‌اکنون دمل چرکینی سر باز کرده باشد و برای آرام‌شدنش بر آن مرهمی نتواند گذاشت و فقط واگویه‌های تلخ و چرکینش از آن زندگی را در آوارگی و بی‌سروسامانی روایت مي‌کند. با آنکه عمرش را بر باد نداده و همه‌چیزش را وقف شاهنامه و فردوسی کرده که درباره او بخواند، بنویسد و پژوهش کند، اما دوری از وطن و تئاتر برایش آن‌قدر سخت است که درد سرطان هم بر آن افزون‌تر می‌نماید همه تنهایی‌ها و یأس‌هایش را. در اینجا مبلمان و فضا سفید است و شاید به این دلیل که دارد زندگی‌اش تمام می‌شود و وداع می‌کند با همه هستی‌اش بی‌آنکه دیگر بار ایران را ببیند و بتواند تئاتر کار کند. «پرتره مرد ریخته» بازیگری به نام اصغر همت دارد که پیش از این بازی او را در «بیتوس بیچاره» به کارگردانی حمید مظفری در تالار اصلی تئاترشهر در آغاز دهه 80 به یاد سپرده‌ام؛ بازی‌ای سخت و دیوانه کننده. در اینجا نیز همه توش‌وتوانش را گذاشته تا هم‌رنگ با عبدالحسین نوشین بشود و بتواند بزرگواری‌های یک مرد رو به فراموشی از زمین‌وزمان را به بازی درآورد. اما نام و یاد بزرگان از روی زمین پاک نمی‌شود، اگرچه این حضور فقط به جغرافیای ایران و تئاتر و فرهنگش مربوط باشد. اصغر همت مرد ریزه‌کاری‌های پراحساس است. اصغر همت در گیرودار بازی به تناسب نقش و به فراخور فضا و تکیه بر حالش، توانسته سمت‌وسوی درستی شبیه به نقشی که بازی‌اش می‌کند، بیابد. یا بر عکس، همت همه تلاش‌اش معطوف به کشفی از نقش است که بتواند او را به گونه‌ای در دو بریده نمایشی به تماشا بگذارد که باورمندی‌اش بسیار باشد. به هر تقدیر، نوشین مرد بزرگی است و ما نیز می‌دانیم بازی بزرگان سخت و پیچیده است چنانچه حضور آنها با درایت و فراست همراه بوده و به‌راحتی نمی‌توان حسرت‌ها و رؤیاهایشان را در دو پاره خلاصه کرد، اما این گزین‌گویی‌ها باید باورمند باشد؛ هم در متن که مستندات هویت و اعتباری به آن می‌بخشد و هم در نحوه خوانش و تحلیل و حرکت و بازی‌ها که میزانسن و هدایتگری و فضاسازی دو کارگردان نیز بر آن اضافه خواهد شد. بدانیم این لحظات با همه تابلوهای ریزودرشتش‌ گران‌قدر است چون تئاتر ما از این تابلوها بسیار کم دارد. اینان خواسته‌اند ما را به تماشای تابلوهایی بکشانند که بسیار اهمیت دارند؛ هرچند باید در این میدان‌داری‌ها پا روی حقایق تلخی گذاشت که همواره انسان به دلایل سیاسی بر دوش نهاده. یکی‌شان، تبعید است و دومی دوری از هنر تئاتر که برای نوشین بسیار سنگین تمام شد. و باعث حسرت ما می‌شود که چرا باید این‌همه امید و تلاش و استعداد و درخشش از ایران دور شود؟ فقط به دلیل بازی بی‌قاعده سیاست که بی‌رحمانه همه را از پای درخواهد آورد. اصغر همت نقش‌ها را با صداسازی و کمی نیز در القای فیگورها بازی می‌کند و البته نوشین را در دو مقطع، یکی میان‌سالي و دومی پیرسالی، به‌زیبایی به تماشا درمی‌آورد. در اولی هنوز شادابی دارد و صاحب نیروی جوانی است، اما در پاره دوم کاملا خسته و فرتوت می‌نماید. دیگر امیدی ندارد. دلخوشی‌اش، همه، جداسازی مطالبی است که از او به یادگار مانده که برخی باید به ایران برسد و برخی باید در روسیه بماند چون برای آنها انجام شده است. اصغر همت بر آن است تا نسبت به نقش‌ها حضورش فعالانه‌تر باشد و بتواند ضمن ایجاد ضرباهنگ، در فضا تأثیر بگذارد. از همه مهم‌تر اینکه بتواند بزرگِ تئاتر ایران را با وجود همه حساسیت‌ها طوری نمایان کند که دلخوش باشد. گاهی ضرورت دارد خود تئاتری‌ها و مسائل و دغدغه‌هایشان بر صحنه نمایان شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.