نگاهی به نمایشگاه عكس مسعود مؤمنها
همهچیز به رنگ صلح سفید
رضا عامری
«عمران» بین تجلی / احتجاب - انکشاف / استتار- مرگ / زندگی «تولج ُ الیل فیالنهار و تولج النهار فیالیل و تخرج الحی منالمیت و تخرج المیت منالحی» (شب را از روز و روز را از شب و مرده را از زنده و زنده را از مرده بیرون میآوری) - سوره آلعمران - آیه 26 در یک قاب، با دو متن طرفیم... متنی سفید و خالی و متن دوم که تحقق بالقوه خود را انتظار میکشد. و ما بهعنوان مخاطب باید رسم درآبگینهدیدن اشیا را ترک کنیم؛ چون اینجا در بیرون از رسانه به معنای رسمی ایستادهایم. اینجا این تصور سلطهگری رسانه شکسته شده است... و ما با یک مدیوم تازه روبهروایم.. مدیومی سهطلقه... که ما را از دنیای معمولمان میکَند و سدی در مقابل دیدگان میگذارد... تا تصویر لحظهای پیدا شود و لحظهای ناپیدا... انگار «تخرج الحی منالمیت» است. و کودکی از آلعمران که سه روز زیر آوار مانده زنده میشود... به تصویر میآید؛ و کودکانی که بیهیچگناهی و بیآنکه کاری به جنگ داشته باشند، اما کشته و زخمی... «بأی ذنب قتلت»؟ گالری «طراحان آزاد» خالی است و در و دیوارها سفیدند. در ظاهر چیزی پیدا نیست، اما آن پشتها چیزی هست، چیزی که بهسادگی، تن به بازنمایی نمیدهد- «عاصی»*{نام رودخانهای در سوریه} است نمیخواهد آرام بگیرد. عاصی در برابر معنا و یأس و آرزو و مرگهای پنهانشده در اعماقش و جسدهای تکهپاره و مثلهشده... و عاصی در برابر دیدهشدن؛ پس باید خم شوی و به چارچوبهای کوچک خیره شوی، تا کمکم فاجعه را حس کنی... جنگ و خاورمیانه و زخم؛ پس زخمی هست که ما نمیبینیم... زخمی که دهان باز کرده است و برای معاینهاش بایستی خم شد و نقش مخاطبی فعال را بازی کرد... چون اینجا همهچیز کوچک است، قابهای کوچکتر از 20 در 20 برای کودکان کوچک زیر بیست... که معنای جنگ را نمیفهمند، اما «طلقه»های تیر را خوردهاند و زخمی. گالری خالی است و در و دیوارها سفیدند اما انگار این قابهای کوچک تو را به ماجراجویی جستوجوی مجهولی دعوت میکنند، تا آن چیزهای سرکوبشده و آن در اعماق پنهانهای عاصی را کشف کنی... و دریابی این دالها و این قابهای عاصی در بازی حضوروغیابی مستمر، دیدن را به تأخیر میاندازند... و تو به عنوان مخاطب بایستی طبقات را لایهبهلایه بَرکَنی تا به قلب تراژدی و فاجعه برسی... و تا قاب خالی بر رخدادی گشوده شود از «عمرانی»* {کودک سوری که بعد از سه روز زنده از زیر آوار بیرون آورده شد} که گیج و حیران و تنها نشسته و به هیچکجای این خرابآباد نگاه میکند... عمرانی که به شاهد و شهید تبدیل شده است. شاهد خرابیها و آواری که جنگ تولید کرده و شهید کودکانی که متولد میشوند تا بمیرند... انگار تولد و مرگ، انگار زندگی و جنگ، انگار عمران و دمار... انگار «تخرج المیت منالحی». همه چیز به رنگ صلح سفید است. تا با «آیرونی»اش مرغوای جغد جنگ را به گوش برساند؛ و این صدا، صدایی است که قادر نیستیم با آن تسویهحساب کنیم و نوری است که ما را ملزم میکند تا خود را در این تاریکی و ظلمات بپیچانیم... و به اشیائی که آن پشت و زیر لایههای «رفلکتور» حضور دارند، نگاه کنیم... به ذراتی از نور که مستقر نمیشوند... ذراتی از معنا که کاملا شکل نمیگیرند... و اگر لحظهای هم درنگ کنند استقرار نمییابند؛ یعنی درست لحظهای که مخاطب فکر میکند حالا تصویر را شکار کرده محو میشوند... و درمییابد که در این خرابآباد چیزی از «انسان» باقی نمانده است... جز نور چشمانی که به هیچکجا خیره شدهاند... چشمان عمران... چشمانی که از مرگ گریختهاند و به زندگی چسبیده تا کشف کنیم این سرگشتگی چشمان و لاشیای که از حضور ابا میکند و عمران نمیتواند بر زبان بیاورد.. این دهشت و وحشت... و ما بهشکلی حضورش را درمییابیم حضوری که شکلی ندارد... و سفید است شبیه صلح اما سرشار از جنگ است، جنگی سرگشته که شکلی ندارد... مرزی ندارد... اما به شاکله خطری واقعی در چشمانداز مقابلمان انذار میدهد... . *** مسعود مؤمنها به «مخاطب» نگاه دارد، همانطورکه در برشور هم بر آن تأکید گذارده است: «عطش ما برای تماشای هرچه واضحتر تصاویر از پیامدهای جنگ و آوارگی پایانی ندارد، عطشی مضطربکننده که رسانهها بازتولید کرده و تا منفعلشدن و بیتفاوتی ما نسبت به اتفاقات پیرامونمان پیش میروند». مؤمنها در مقابل بیتفاوتی مخاطبان نقطه پرسشی میگذارد. تا بحران را از زاویه فقدان مخاطب و بیتفاوتیاش نگاه کند. آنهم با هشدار نسبت به جنگ در خاورمیانه که با نزدیک به یک میلیون کشته و میلیونها آواره و زخمی و بیخانمان تراژیکترین وضعیت بعد از جنگ جهانی دوم در جهان است و بلکه جنگ سوم. اما هشدار مؤمنها را صرفا نبایستی از زاویهای اجتماعی-سیاسی نگاه کرد، بلکه بایستی از زاویه تکنیکی و زیباشناسانه و انتقادی بررسي كرد؛ و اینکه ما بلد نبودهایم نگاه کنیم، یا نگاهمان صرفا نگاه «منفعل» بوده است و به نظریات «تلقی مخاطب» از اثر اهمیتی ندادهایم؛ یعنی به reception که بر «استقبال و تلقی» از اثر هنری دلالت دارد و در انگلیسی به معنای «شیوه عکسالعمل شخص یا جماعت در مقابل چیزی است»؛ و با این تعریف مثلا میتوانستیم بگوییم: نمایشگاه مؤمنها از سوی منتقدان با استقبالی حماسی مواجه شده است؛ و طبعا این گفته بیشتر «آیرونیک» است، یعنی نوعی طنز و دوپهلویی هم در آن نهفته است و مؤمنها هم از این مصطلح استفاده کرده و عنوان نمایشگاه خود را به آن اختصاص داده و چنین تعریفش کرده است: «آیرونی: به معنی دورویی یا جهل جعلی گرفته شده است؛ آیرونی از صنایع ادبی است که در آن مفهوم رویدادها با آن مفهومی که در سطح به نظر میرسند متفاوت است». و با این «تفاوت» میتوان گفت این تکنیک باعث انفجار «اختلاف» میشود و از یکهبودن تصویر و از تأثیر واحدش میکاهد، چون مخاطب را ملزم میکند تا به نسبت دقت و مشارکت بیشتری کند و از انفعال بیرون آید تا در تأملش، رخداد و حادثه را واکاوی کند؛ و این عکس معنای کلاسیک تلقی با معنای یکه و واحد و وحید و متجانس است؛ و مؤمنها با فرار از این بُعد واحد معنا، سعی میکند تا این تجانس و بساطت را به هم بزند... و نگاهش از بعد ساده تلقی به reader response cristhsm نقد چگونگی استقبال مخاطب، از اثر هنری میرسد؛ و این برای جامعهای که مخاطبانش روزبهروز بسیطتر و کمتر میشوند، چیز کمی نیست... علاوه بر اینکه فکر میکنم این تکنیک در سطحی فراتر و وسیعتر از منطقه ما هم به مثابه خلاقیت مؤمنها در هنرهای تجسمی درخور بحث و بررسی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.