|

درباره نمایشگاه عکس سارا رشیدی در گالری تِم

هنر مغلوبه

حسین گنجی . منتقد

این روزها شاید شما هم به گالری‌هایی مراجعه کرده و با آثاری مواجه شده‌اید که از خود بپرسید دلیل خلق آن و بعد به‌نمایش‌گذاشتن و روی دیواررفتن آنها چیست. بخشی از زادگاه این سؤال، برخاسته از شناخت‌نداشتن هنر و هنرمند و تعابیر پیدا و پنهان آثار هنری است که مخاطب باید خود را در آن تقویت کند، اما عمده این سؤال برخاسته از شکل خلق و نمایش و راهی است که هنرمندان ما به آن همت گماشته‌اند. این سؤالی است که نه تنها در طول زمان و با ‌هزاران مدرس و کلاس و کتاب کم نشده است که روزبه‌روز مثل خشتی که کج گذاشته شده است یا مثل پیچکی تا به ثریا کج می‌رود. متأسفانه برخی آثار، کپی دست‌چندم آثار دیگر هنرمندان داخلی و خارجی است که وقیحانه به‌عنوان اثر هنری مؤلف منتشر و معرفی می‌شوند و برخی دیگر کپی دم دستی از محیط هنرمند است، بی‌آنکه حرف دیگری در میان خود داشته باشد که می‌تواند در بهترین حالت تمرینی برای خلق اثری که مصداق هنربودگی قرار بگیرد، تعریف یا توجیه شود. از کپی که بگذریم که هیچ ارزشی ندارد و کاري ضدهنری به صورت قطع‌به‌یقین محسوب می‌شود؛ «لذت، زیبایی و انگیزشِ احساس، همگی ربط وثیقی به هنر و تجربه ما از آن دارند و جملگی واجد ارزش چشمگیری هستند؛ بااین‌حال، استناد به هیچ‌یک از آنها ارزش هنر در خالص‌ترین شکلش را آن‌طور که شایسته و بسنده است تبیین نمی‌کند». فلاسفه و اندیشمندان بسیاری لذت یا زیبایی یا برانگیختن احساس را مقصود هنرمند و واجد ارزش هنری اثر می‌دانند، ولی در دنیایی نو و نزد برخی دیگر از اندیشمندان، این عناصر به‌تنهایی کفایت نمی‌کنند و به داشته‌های دیگری برای اثر نیاز است تا اثر هنری خوانده یا معرفی شود. امروزه و به دلایل بسیاری که در این یادداشت کوتاه نمی‌توان به آنها اشاره کرد، «هنر یکی از منابع فهم دارای ارزش است. در میان فلاسفه هنر برجسته امروز، نامدارترین نماینده این باور نلسن گودمن، فیلسوف آمریکایی، است. او در کتابی اثرگذار با نام راه‌های ساختن جهان می‌گوید: یک رأی مهم این کتاب آن است که هنرها را باید به اندازه علوم به‌مثابه شیوه‌های کشف، خلق و بسط معرفت به معنای کلی پیشرفت فهم جدی گرفت». معرفت به آن معنا که هنر تنها ساکت و بازتاب‌دهنده زیبایی نیست، و برای مخاطب خود معنا و حرفی را در خود پنهان کرده است؛ همان که به «حرف دیگر» در چند سطر بالا به آن اشاره کردم. «حرف دیگر» است که هنرمند را از یک مقهور و مغلوبه خارج می‌کند و او را در قواره یک مؤلف نسبت به محیط‌ زیست خود، و آنچه همگان به آن می‌نگرند و او نیز به‌عنوان هنرمند به آن می‌نگرد؛ همان که فرق می‌نهد میان هنرمند و غیرهنرمند، تعریف می‌کند. عکس‌های سارا رشیدی در گالری تِم مؤید تمامی این حرفی است که من می‌زنم؛ یعنی حرف دیگر که تلاش داشتم در پاراگراف‌های کوتاهی به آن اشاره کنم، در عکس‌های مستند او از بنارس یا واراناسی؛ شهری بر کرانه چپ رود گنگ در جنوب‌شرقی ایالت اوتار پرادش هند، به‌خوبی فهمیدنی و شنیدنی است. او در این عکس‌ها تنها تصویر نیست که به مخاطب ارائه می‌کند که با آسمان سفید و رنگ‌بندی سیاه و سفید که بسیار همخوان با موضوع بوده است و حرف دیگر یا معنای دیگری از آنچه مشاهده کرده توانسته مخاطبش را دچار مکث و تأمل کند. نمایشگاهی که شاید «عدن پنهان»، نامی که برای آن گذاشته شده، مخاطب را به بیراهه بکشاند و شاید اتوپیایی زمینی بهتر می‌توانست مؤید و معرف آن قاب‌ها باشد. جایی که قرار نیست کرامت چیزی با احترام به کسی یا چیز دیگری زیر پا قرار بگیرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.