|

ضرورت‌های روشنفکری اصیل

جواد طوسی

نمی‌دانم چرا «روشنفکری» در جامعه ما و مناسبات گذشته و حال، همواره با پیچیدگی، تکلف، تفرعن و تافته جدابافته‌بودن معنا می‌شود، ولی بنده به‌جای سنجاق‌کردن خود به کتب مرجع و منابع مختلف و سرک‌کشیدن به گوگل و... ترجیح می‌دهم تعریفی ساده و سرراست از این عنوان غلط‌انداز و پرطمطراق داشته باشم که شاید توی دکان هیچ عطاری پیدا نشود. اگر روشنفکری یا منورالفکری را یک تشخص و ارزش افزوده بحق برای شماری از آحاد جامعه بدانیم، مسیر طی‌شده ‌باید زمینه‌ساز شکل‌یابی انسانی به‌دردبخور و عمیق و زمانه‌شناس شود. اساسا به‌نظر نگارنده، روشنفکری یک مفهوم عام و کلی و لایتغیر برای اقصا‌نقاط جهان نیست، بلکه باید با درنظرگرفتن شرایط اقلیمی، منطقه‌ای و میزان التهابات و بحران‌های اجتماعی یک جامعه به تعریفی مستقل و کاربردی از آن (فراتر از نشانه‌ها و کدگذاری‌های تئوریک»، رسید. فرضا روشنفکر ایرانی که از دهه 30 تاکنون در مواجهه با رخدادهای گوناگون اجتماعی، سیاسی و فرهنگی معاصر بوده، آیا می‌تواند از چهاردیواری اتاقش به تحلیل درست و واقع‌بینانه این روزگار و تنش‌های پایان‌ناپذیرش بپردازد؟ اصلا آیا روشنفکری ‌باید در کوران این مسائل و بحران‌ها و التهابات اجتماعی-سیاسی قرار گیرد یا وظیفه دیگری (صرفا در حوزه‌های فرهنگی) دارد؟ با این پیش‌زمینه‌ها، نه می‌توان درباره شخصیتی با پایین و بالای جلال آل‌احمد و زندگی کوتاه و پرهیاهوی فرهنگی- سیاسی‌اش برخورد مطلقا سلبی داشت و نه با شیفتگی محض با این دوره‌های متفاوت روبه‌رو شد. آل‌احمد در یک نگاه منطقی و واقع‌بینانه آمیزه‌ای از شور و استعداد، شهامت و جسارت ژورنالیستی و روشنفکرانه و... احساساتی‌شدن افراطی است. آیا ارزش و اعتبار «مدیر مدرسه» و چند قصه کوتاه او و گزارشات پژوهشی‌اش در جغرافیای بومی و نشر دلنشین آن را در برابر کتاب «غرب‌زدگی» و همین‌طور «در خدمت و خیانت روشنفکران» که عده‌ای دل‌خوشی از آنها ندارند، می‌توان نادیده گرفت. از منظری دیگر ابراهیم گلستان همواره برایم ترکیب متناقضی از ذوق و تسلط ادیبانه، درک و مشهور بصری و جاه‌طلبی هنرمندانه از یک‌سو و اِسنوبیسم آزاردهنده روشنفکرانه از سوی دیگر بوده که بازتاب این مورد اخیر را در رفتار و برخورد تحقیرآمیز و متفرعنانه هرازگاهش به وضوح می‌بینیم. خب این وجه منفی، می‌تواند تصویری مخدوش‌شونده و دافعه‌آمیز از ساحت روشنفکری ارائه دهد و قاعدتا نباید برای یک روشنفکر ریشه‌دار چنین حقانیتی قائل شویم، اما می‌بینیم که همین جناب گلستان گاهی اوقات از توی قصر عریض‌وطویلش در انگلستان دست به یک اقدام درست و به‌موقع تاریخی یا موضع‌گیری جسارت‌آمیز می‌زند و در مقام یک روشنفکر به‌دردبخور قرار می‌گیرد. نمونه اخیرش برخورد صریح و غیرمحتاطانه او با «انجمن آسیایی آمریکا» در جهت نمایش تعدادی فیلم ایرانی از دوره‌های مختلف تاریخ سینمای ایران بود. گلستان در شرایطی که فیلم «خشت و آینه» خودش جزء فیلم‌های انتخاب‌شده برای نمایش در برنامه این انجمن بود، لب به اعتراض گشوده و این سؤال مهم تاریخی را مطرح کرده که چرا فیلم «قیصر» مسعود کیمیایی که یکی از نمونه‌های شاخص و انکارناپذیر شکل‌گیری موج نو در سینمای ایران به‌شمار می‌آید، در فهرست برنامه نیست. همین‌ط‍ور به جای خالی فرخ غفاری، سهراب شهیدثالث، علی حاتمی و فیلم‌های «طلوع جُدی» احمد فاروقی و اسرار گنج دره جنی و چند مستند خودش (یک آتش، موج مرجان خارا و تپه‌های مارلیک) و «شهر زیبا» و «چهارشنبه‌سوری» اصغر فرهادی، در این برنامه اشاره کرده است. پس روشنفکر در یک هویتمندی عینی و واقعی (نه کاذب) ‌باید حضور مؤثر و بالنده‌اش در گستره فرهنگ و هنر رویدادهایی را که بستگی با سرزمین و تبار تاریخی او دارد نشان دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.