عملیات موصل و بازیگران متعدد
افشین غلامی
مشاهدات میدانی من بهعنوان خبرنگار جنگی که در یک ماه گذشته از منطقه «خازر» در فاصله 25کیلومتری نزدیک به شهر موصل به عمل آوردهام، گویاست که پنج نیروی داخلی، منطقهای و جهانی هر کدام مترصد ورود به این جنگ هستند. در جلسات مکرری که بین گروههای عراقی و آمریکا انجام شد و بعد از نشست سهجانبه وزارت دفاع عراق، اقلیم کردستان و هیأت آمریکایی که دو هفته پیش در اربیل صورت گرفت، طرفین خواستهها و فرصت و چالشهای عملیات قریبالوقوع آزادسازی موصل را بررسی کردند. اما نیروهاي ياد شده کدام نیروها هستند و چه منافعی باعث شده هر کدام پای در این مخاصمه بگذارند. 1-هشت سال دولت دموکراتها و بهفرجامرساندن رسالت مبارزه با تروریسم در این دوره دولتداری اوباما، ساعت آغاز عملیات آزادسازی موصل را بهعنوان دستاورد دموکراتها بااهمیت جلوه میدهد تا به نظر خود پایانی بر يكهتازی گروه تروریستی داعش باشند. دو اقدام کشتن «اسامه بنلادن»، رهبر القاعده، در پایان دوره اول ریاستجمهوری اوباما و آزادسازی موصل بهعنوان پایتخت داعش در عراق در پایان دوره دوم ریاستجمهوری او، دستاوردهای نمادینی برای دموکراتها در تاریخشان خواهد بود. آمریکا در حال حاضر عراق یکپارچه تحت همین شرایط را هم درست و هم به نفع خود و سیاستهایش در منطقه میداند. 2- ترکیه به رؤیای خود در پیادهکردن سیاق سلاطین عثمانی نزدیک شده و با رئالیسم سیاسی و نشستهای اخیر با قدرتهای جهانی و منطقهای و در عملیات سپر فرات توانست به این امر دست یابد. تصرف «جرابلوس» و مناطق پیرامونی آن مانند تصرف منطقه «اسکندرون» در اوان دهه 30 میلادی حاکی است در بدهبستان سیاسی و معامله بر سر بقای بشار اسد یا دستکشیدن از حلب، گزینههایی است که رئیسجمهوری ترکیه را با قدرتهای جهانی و منطقهای به مذاکره کشانده است. اردوغان بعد از کودتای نظامی و پس از کودتای سیاسی خود علیه احزاب دیگر، اینک باقدرت در گذر از مرحله اول عملیات سپر فرات در سوریه، به فکر اجرای مرحله دوم رؤیای خود در موصل است. ترکیه همواره موصل را ایالت جداییناپذیری از خود دانسته و از سال 2011 تا به امروز چندین پایگاه نظامی در نزدیکیهای موصل ایجاد کرده است. مطمئنا ترکیه با مدیریت اردوغان پس از گذار از تئوری «کاهش تنش»ها با همسایگان امروز توانسته با «رویکرد تهاجمی» به نزدیکی موصل برسد و درگیریهای لفظی دولت عراق و ترکیه در چند روز گذشته گواه این حقیقت است. اما ترکیه در گفتار مخالف تجزیه در عمل موافق ضمیمهکردن موصل به خود یا تشکیل اقلیمی سنی موافق با خود خواهد بود. 3-دولت و ارتش عراق، بهعنوان نیروی رسمی حراست از یکپارچگی خاک عراق، در عمل باید متشکل از همه اقوام و اقلیتهای عراقی باشد. اما پس از ورود داعش به عراق و استحاله ارتش و فرار سربازان و فرماندهان، عملا ارتش عراق آن تعادل قومیتی و مذهبی را در خود نمیبیند و مورد تأیید حداقل برخی جریانهای سنی نیست. ارتش که تحت رهبری دولت عبادی قرار دارد، هر از گاهی از سوی جریانات سنی و جریانات تندرو داخلی و منطقهای به نیرویی وابسته به دولت شیعه معرفی میشود. حال دراینمیان نیروهای حشدالشعبی هم به عنوان بخشی از جریان شیعی علیه داعش توانسته است در عملیاتهایی موفقیتهایی بهدست آورد و خود را اثبات کند. بنابراین حضور آنها هم در عملیات موصل برای بیرونراندن داعش و حفظ یکپارچگی خاک عراق و اجازهندادن به تشکیل یک اقلیم سنی وابسته به عربستان و ترکیه برای دولت عبادی و گروههای شیعی حائزاهمیت است. 4-گروههای سنی میانهرو، که برخی از آنها باعنوان حشدالوطنی فعالیت میکنند و نزدیک به جریانات داخلی عراقی هستند، با حساسیت به این عملیات مینگرند و تمایل دارند بعد از آزادسازی موصل بتوانند کنترل شهر را در اختیار بگیرند. آنها گاهی تمایل به تشکیل اقلیم خودمختاری مانند اقلیم کردستان در مناطق سنینشین دارند. این بلوک روابط نزدیکی هم با ترکیه و هم با عربستان دارد و مخالف حضور نیروهای شیعی در عملیات آزادسازی موصل است. 5-اقلیم کردستان به دنبال فضای موصل پس از داعش و حضور خود در مدیریت این منطقه است. نیروهای پیشمرگه اینک در برخی نقاط در فاصله 15کیلومتری موصل قرار دارند و توانستهاند آن نواحی که به نظرشان موسوم به خاک اقلیم کردستان بوده را کنترل کنند. در وهله اول، هدف اقلیم تثبیت حاکمیت مناطق کردی کنترلشده به سود خود و در وهله دوم، دورکردن تهدیدهای امنیتی از مرزهایش و در وهله آخر نقشآفرینی در آینده موصل است. اقلیم کردستان با توجه به تلاشها برای دستیابی استقلال از عراق، وجود اقلیم سنی در مرزهایش را بدون مانع میداند البته در شرایطی که آنها حقوق و خاک اقلیم کردستان را به رسمیت بشناسند. عملیات موصل علاوه بر منافع بازیگران متعدد، تحتتأثیر برخی ملاحظات سیاسی بینالمللی بین قدرتهای جهانی و منطقهای درباره مسائل مربوط به عراق و سوریه و چگونگی گذار از داعش و سهمخواهی هرکدام از طرفین در عراق و سوریه است. موضوع نفت، آینده بنیادگرایان، تقابل مذهبی، ترسیم مرزهای جدید همهوهمه دستبهدست هم داده تا آینده این منطقه با اماواگر روبهرو باشد. دراینمیان نبرد موصل بسیار سخت و پرهزینهای پیشبینی میشود. چگونگی جنگ با وجود یک میلیون جمعیت در جغرافیای موصل برای نیروهای ضدداعش بسیار حساس است. براساس مشاهداتم، داعش بسیاری از نقاط ورودی موصل و مناطق را بمبگذاری و آلوده به انواع مواد انفجاری کرده و به گفته برخی نیروهای نظامی، احتمال استفاده از سپر انسانی هم بهوسیله آنها امکان فراوانی دارد. پس این تعداد جمعیت چگونگی ورود نیروهای مختلف به شهر را با دشواری مواجه میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.