نگاهی به فیلم «فروشنده»
آینهای در برابر فروشنده
بهاره جلالی: پایانی باز که حیاتیترین انتخاب قصه را به تصویر نمیکشد، انتظاری است که از روایت فرهادی از قضاوتها و انتخابها داریم. اما فروشنده، آن لحظه پرتنش انتخاب، گزندگی کابوسی است که آن تصمیم به واقعیت بدلش میکند و حتی خلأ تبآلودی که شخصیتها پس از فروکش فاجعه در آن غرق میشوند، همه را به تصویر میکشد. با وجود این، هنوز هم همان حس تعلیقی را که در سهگانه این کارگردان با آن خو گرفتهایم، در پایان فروشنده هم تجربه میکنیم؛ روایتی که بیننده را به دنبال یک متجاوز از سرنخی به سرنخ دیگر میکشد، سرانجام او را با این سؤال غافلگیر میکند که آیا تصمیم عماد در مجازات مرد متجاوز درست بود؟ عماد و رعنا سعی در کنارآمدن با فاجعه دارند. خواست رعنا فراموشکردن است اما پیامدهای تمامنشدنی ماجرا حس انتقامجویی را در عماد زنده نگه میدارد. او به سراغ متجاوز میرود، اما با دیدن مردی میانسال و مریضاحوال شوکزده میشود. نه درخواست حضور همسر پیرمرد و توضیح اقدام به تجاوز در حضور وی و نه سیلیای که عماد برای خالیکردن خشمش به صورت پیرمرد میزند، هیچکدام در جای خود بیعدالتی محسوب نمیشوند، پس چرا حال عماد و رعنا خوب نمیشود؟ منتقدانی نظیر گلایبرمن عمل عماد را در قالب عکسالعملهای مردی که غرورش خدشهدار شده، واکاوی میکنند. «ته قلبش (بدون آنکه خود بداند) عماد از رعنا انتقام میگیرد» (گلایبرمن، ورایتی، 2016). در این صورت تضرع رعنا برای فراموشکردن همهچیز و آزادکردن متعرض و بیاعتنایی عماد، بیانگر زجر مضاعفی است که قربانی از خودخواهی همسرش متحمل میشود. از سویی دیگر، تغییر رویه در رفتارهای عماد، از یک معلم شوخطبع و سهلگیر به آموزگاری خشن و مجازاتگر، نیز میتواند دلیلی برای تردیدهای مخاطب در مهرتأییدزدن بر انتقامگیری باشد. صحنهای را به یاد آوریم که خانم همسایه به او میگوید آرزو دارد متجاوز را آفتابهبهگردن ببیند و عماد را که بهتزده و ملامتگر به او مینگرد، چراکه احتمالا چنین مجازات آبروبری را شایسته نمیداند. همین معلم مهربانی که سعی در درک همه، حتی خانمی که بدون دلیل در تاکسی به او انگ میزند دارد، چرخشی تند به سمت مجازات پیدا میکند. این دو دلیل میتوانند تا حدی درست باشند اما بستر رئالیستی فیلمهای فرهادی جایی برای قهرمانپروری نمیگذارد و بنابراین از افراد معمولی نظیر عماد نمیتوان توقع داشت تا در بدترین شرایط، منطقیترین عکسالعملها را نشان دهند. بنابراین دلیل اين را كه چرا متجاوز هم سهمی از همدردی مخاطب دارد را باید در جایی دیگر جست. اساسیترین نکته «فروشنده» اشاره ظریف این عنوان به اصلیترین فروشنده قصه است. ویلی لومان شصتوچندساله فروشندهای است خانوادهدوست که 35 سال با همسرش زندگی کرده است. ویلی لغزشی در زندگی داشته. ایست قلبی فروشنده از آن جهت شبیه خودکشی ویلی است که هر دو برای فرار از خود روی دادند. همانطور که ویلی دیگر قادر به کنارآمدن با حس گناهش نیست، پیرمرد هم تاب مواجهه با خود از هم گسیختهاش را ندارد. بهاینترتیب، مخاطب در تأیید این انتقام تردید میکند، چراکه خود عماد با بازی زندگی تلخ این فروشنده، درک رنج و غم او را ممکن کرده است. رعنا شاید از آن جهت خواستار رهایی پیرمرد است که میتواند بلایی که شکستن او در خود و نزد خانوادهاش دارد را درک کند؛ رعنا هر شب بر مزار فروشنده اشکهای همسرش را باریده است. قضاوت اینکه آن سیلی بهحق بود یا نه، البته مانند همه فیلمهای دیگر فرهادی بر عهده شخص بیننده است، اما آنچه تردید ما را به وجود میآورد، آینهای است که راوی در برابر عماد و در برابر قدرت درک همه ما قرار میدهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.