گفتوگو با «سمیه فریدونی»، عضو هیأتعلمی مؤسسه پژوهش و برنامهریزی آموزش عالی:
عدالت جنسیتی زیرمجموعه شایستهسالاری تعریف شود
شرق: عدالت جنسیتی به معنای رعایت تناسب میان زنان و مردان در دسترسی به همه امکانات فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی است؛ بهگونهای که در حق هیچ کدام ستم یا اجحافی نشود. در این دوران باید دانست عدالت جنسیتی مفهومی صرفا اخلاقی نیست؛ بلکه از این جهت مفهومی آشناتر و مبهمتر از عدالت است. بهویژه آنکه این مفهوم از مباحث تازه دوران معاصر است و سابقه چندانی ندارد. دراینحال از طرفی سنتهای ریشهدار اجتماعی و دینی، زنان را به سوی حفظ ارکان خانواده دعوت میکند؛ اما هنجارهای دنیای متجدد آنان را به مشارکت اجتماعی و حضور هرچه بیشتر در جامعه و همکاری فعال در مراکز اشتغال، فرامیخواند. مفاهیم عدالت و برابری که از زمانهای دور مرکز توجه قرار گرفته است، با وجود این بیعدالتی و تبعیض در شهرها، همچنان به چشم میخورد. در میان انواع بی عدالتیها و تبعیضها، عدالت جنسیتی موضوعی بوده که در تمامی اعصار، به حاشیه رانده شده است. تفاوت بین زن و مرد و دیدگاههای پدرسالارانه، نهتنها در شهرسازی بلکه در بسیاری از موارد موجب شده است تا حقوق زنان را انکار کنند. این در حالی است که نقش کلیدی آنها در عرصههای مختلف، بروز یافته است. در نیمه دوم قرن بیستم، به موضوع عدالت جنسیتی توجه بیشتری شد؛ بهصورتیکه نقش زنان و تبعیضهای وارده به آنها، در روند توسعه پایدار شهری بیشتر نمایان شد. با وجود حرکتهای صورتگرفته، هنوز زمینههای اجرائی رفع این تبعیضها در جهان، فراهم نیامده است. در بررسی عدالت جنسیتی و موضوع توسعه پایدار، توجه خاص روی مسئله جنسیت و ارتباط آن با توسعه پایدار هم، نکتهای درخورتأمل است. جنسیت به وسیله الگوهای اجتماعی که از فرهنگ نشئت میگیرد، بروز میکند. جنسیت از طریق زنان و مردان بهمنظور مشخصکردن ارتباط بین آنها و محیط، تعریف میشود. بهاینترتیب وظایف و نقشهای واضحی برای زنان و مردان بر پایه جنسیت در جامعه وضع میشود. سمیه فریدونی، عضو هیأت علمی مؤسسه پژوهش و برنامهریزی آموزش عالی، معتقد است عدالت جنسیتی زیرمجموعه شایستهسالاری است و این وظیفه دولت است تا با ابزارهایی که در اختیار دارد، فرصت بهفعلرسیدن این تواناییها را به بهترین نحو در اختیار افراد قرار دهد.
برای شروع شما عدالت جنسیتی را چگونه تعریف میکنید؟ عدالت جنسیتی مفهومی است که میتواند برداشتهای ضدونقیض داشته باشد که این مهم به تعریف و مفهوم عدالت بستگی دارد. معتقدم عدالت در این مفهوم، بیشتر به معنای انصاف جنسیتی است. به این معنا که افراد را به واسطه جنسيت از چیزی محروم نکنیم و به انسانها فرصت برابر بدهیم تا در حد توان خود از آن استفاده کنند. برای شاخصسازی عدالت جنسیتی باید چه بگوییم؟ شاید بتوان این مفهوم را از طریق دستاوردهای آن تعریف کرد؛ چراکه عدالت جنسیتی مفهوم پیچیدهای دارد و میتواند ما را دچار چالش کند. امیرالمؤمنین(ع) عدالت را قرارگرفتن هر چیزی در جای خود تعریف میکند. اگر بخواهیم به این تعریف با نگاهِ افراطی که برخی به زنان دارند و جایگاه زن را فقط ماندن در خانه و انجام نقشهای همسری و مادری میدانند، معنا کنیم؛ پس باید بگوییم عدالت در این منظر، ماندن زن در منزل و مرد در بازار کار میشود؛ اما هدف ما این نیست، بلکه منظور از عدالت در این نگرش، آن است که انتظار داشته باشیم افراد بتوانند تشخیص دهند چگونه باید در بهترین موقعیت خود قرار بگیرند و این اولویتبندی انسانهاست که تعیینکننده است. البته این اولویتبندی و تشخیص بهترینها، در این سخن ناظر به تشخیص نقشها و مسئولیتها در دورههای مختلف زندگی است؛ اما در واقعیت این اتفاق نمیافتد و از جای دیگر قرار است این بهترینها بر زندگی زنان تحمیل شود. برای مثال ما محدودیت پذیرش جنسیتی در دانشگاه را اعمال میکنیم و با این کار، به دست خود عدالت را زیر سؤال میبریم که در پی آن شاخصهای مهم توسعه زیر سؤال میروند. ممکن است سؤال پیش بیاید که چه اهمیتی دارد شاخصهای توسعه زیر سؤال رود یا اینکه مگر تمام هدف ما رسیدن به ملاکهای توسعه است؟ بدیهی است که پاسخ منفی است. وقتی صحبت از توسعه و شاخصهای آن میشود، ملاک شاخصهایی است که از سوی نهادهای حاکمیتی پذیرفته شده و بر آن اساس اسناد و قوانین، تصویب میشود. به عنوان مثال، پژوهشهای مختلف نشان میدهد هرچقدر شاخص تحصیل دانشگاهی دختران در جامعهای افزایش پیدا میکند، در مقابل نرخ بزه کاهش یافته، هزینههای سلامت خانوار کم شده، مؤلفههای بهداشت و تغذیه بهبود چشمگیری نشان داده و ملاکهای تربیتی، استقلال و عزتنفس فرزندان نیز بهبود درخورتوجهی دارد. بهداشت، سلامت، تغذیه و عواملی از این دست، همه از شاخصهای توسعه هستند که ما با تلاش برای کاهش حضور دختران در دانشگاه، به آنها بیتوجهی میکنیم و از کنار این همه عامل مهم و اثرگذار در حفظ کیفیت زندگی در جامعه میگذریم. با این کار ما فقط در لحظه به دنبال راه حل هستیم و از عوارضی که ممکن است برای ما داشته باشد، چشمپوشی میکنیم؛ درحالی که اگر عدالت جنسیتی و فرصتهای برابر را به رسمیت بشناسیم و به دنبال راه حلهایی باشیم که کارایی خود را در طولانیمدت نشان میدهند، آن وقت میتوانیم در مسیر توسعه پایدار و پایداری حرکت کنیم. از توسعه پایدار و پایداری گفتید. نقش عدالت جنسیتی را در توسعه پایدار چگونه ارزیابی میکنید؟ زن پویا از نظر من مهمترین عامل توسعه پایدار و پایداری است. اما نمیتوانیم بگوییم پویابودن زن فقط با مؤلفههای بیرونی مانند درسخواندن و دانشگاهرفتن، محقق میشود؛ بلکه زن پویا میتواند بهترین مسیر زندگی خود را انتخاب و برای آن تلاش کند؛ برای مثال در نقش مادر، همسر یا دختر به ایفای نقش بپردازد. یا هر انتخاب عقلایی دیگری داشته باشد. در ادبیات دانشگاهی، زن پویا تأثیر قطعی در روند توسعه دارد و این موضوع به اندازهای از اهمیت برخوردار است که در سندهای آموزش عالی به دنبال تواناسازی زنان هستند تا آنها این مسیر را بپیمایند. طبیعتا عدالت جنسیتی و فراهمآوردن فرصت رشد برای زنان مهمترین ابزار در تحقق توسعه پایدار است. آیا در کشورمان و در ابعاد مختلف به عدالت جنسیتی رسیدهایم؟ فکر میکنم که عدالت جنسیتی را بتوانیم زیرمجموعه شایستهسالاری و فرصت برابر تعریف کنیم. روندهای مختلفی در کشورمان برای رشد آدمها وجود دارد متناسب با کشورهای پیشرفته نیست. حقیقت اینجاست که وقتی بحث شایستگی مطرح میشود که دیگر زن و مرد بودن ملاک نباشد. شما بهعنوان یک فرد از جامعه برای رسیدن به فضای خوب باید شایسته باشید و این وظیفه دولت است که با ابزارهای مختلف شایستگیهای افراد را به فعل تبدیل کند و جنسیت افراد مانع تحقق تواناییهای آنها نشود. در این راستا مسائل فرهنگی تا چه حد مانع تحقق عدالت جنسیتی شده است؟ لزوما نمیتوانیم فرهنگ و حاکمیت را از هم جدا کنیم چراکه حاکمیت هم از آن تأثیر میپذیرد. درواقع این دو کنشی مداوم با یکدیگر دارند. اگر در حاکمیت ما شایستهسالاری وجود ندارد مردم ما هم کسی را که شایسته نیست میپذیرند. ازسوی دیگر هم در نظر بگیرید؛ برای مثال چند درصد امکان دارد که به من شغلی پیشنهاد شود و من در جواب بگویم من برای این شغل شایسته نیستم و دیگری شایستهتر از من است؟ ابزارهای دولت در این راستا چه چیزهایی هستند؟ راهکارهای قانونی، تأسیس حزبها و بهویژه آموزش در مدارس که مهمترین است، تا افراد آموزش ببینند و مسیرهای پیشرفت را طی کنند. درواقع حاکمیت با فراهمآوردن فرصتهای آموزش، تواناییهای افراد را پرورش داده و از طریق شکلدادن به زیرساختهای قانونی امکان به ظهور رسیدن تواناییها و استفاده از فرصتهای برابر و در نهایت شایستهسالاری را فراهم میکند. در توسعه گفتمان ملی عدالت جنسیتی به چه چیزی نیاز داریم؟ انتخاب هر رویکردی در این حوزه نمیتواند از دایره اسلامیبودن خارج شود چون علاوه بر نوع نظامی که در آن زندگی میکنیم از گذشته تاکنون اسلام، جزء لاینفکی از فرهنگ ما بوده است؛ اما آنچه در این نگاه بسیار مهم است درک اهمیت اجتهاد، فقه و پاسخگویی به نیازهای زمانه است. این نیازها آنقدر متنوع و در حال تغییر هستند که حضرت رسول(ص) امر فرمودند که فرزندانتان را فرزند زمان خودشان تربیت کنید؛ بنابراین معتقدم ثبات بیجهت، انجماد و بیتغییری در نگاه اسلامی چندان پذیرفته نیست. شاید این نگاه، بدبینانه باشد اما معتقدم زنان و دختران ما در حال دورشدن از آموزههای اسلام هستند چراکه ما ثبات را در پیش گرفتهایم. اگر روح حرکت حضرت رسول (ص) را در نظر داشته باشیم میبینیم وی در جایی مبعوث شد که زن کالا بود و به ارث میرسید اما پیامبر (ص) به زن کرامت بخشید و حتی با زنان بیعت کرد که بالاترین سطح مشارکت اجتماعی در آن دوران بود. حالا فکر کنیم اگر حضرت بعد از هزارو 400 سال در جامعه ما بودند همان کارها را انجام میدادند یا براساس روح تغییری که در حوزه زنان و تفکرات پیرامون آنها در پیش گرفته بودند به تحولات ژرفتر و عظیمتری دست میزدند. چرا به این پویایی فقه و اجتهاد نیاز داریم؟ برخی احکام پاسخگوی نیاز دختران امروز ما نیست. برای مثال برخی اوقات از دخترمان میخواهیم در خانه بماند و این درحالی است که دختر ما در خانه نمیماند و این موضوع را بیعدالتی تلقی میکند و نمیپذیرد. پس اشکال کار میتواند در دو جا باشد یا قدرت تبیین درست نداشتهایم یا خوانش ما باید با منطق و تجربیات جدید دخترانمان همخوانی داشته باشد و راهکارهای عملی و مناسب ارائه کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.