نقدی بر کتاب «دریوری» نوشته ابراهیم رها
رهایی در نوشتن
فاضل ترکمن
«آقای معیری 94 سال داشت. یعنی بهطرز شگفتآور متولد اول فروردین 1300 بود. درست روز آغاز قرن. از این منظر، آقای خاص، ژوزه مورینیو نبود، آقای معیری بود؛ این را شناسنامهاش میگفت...» (صص 7 و 8). کتاب تازه ابراهیم رها با عنوان «دریوری» نثری مانند نمونه بالا دارد که چندان سازگار با روحیات و هماهنگ با نثرهای او در مطبوعات یا حتی کتابهای قبلیاش نیست. نثر کتاب «چهقدر خوبیم ما!» مثلا که بسیار عریان و عیان است. حالا اما با وجه دیگری از ابراهیم رها روبهرو هستیم؛ ابراهیم رهای رماننویس. انگار طنزپرداز قدیمی مطبوعات، بعد از نزدیک به دو دهه طنزنویسی در قالب ستون روزنامهها و نشریات و همچنین انتشار کتابهای مختلف که عمدتا در قالب نثر طنز قابل بررسی هستند، اینبار قصد داشته خودش را و قلم طنزش را در دنیای رمان بیازماید. آنچه در برخورد اول با کتاب ابراهیم رها مشخص میشود، همین مورد است. یعنی از نثر او، از نوع قصهگویی و دیگر اجزا درمییابیم که با طنزنویسی مواجه هستیم که میخواهد رمان هم بنویسد، نه رماننویسی که حالا میخواهد گونه طنز را هم تجربه کند. انگار نویسنده هرچقدر هم که میخواهد و این تلاش و کوشش او در سرتاسر متن کتاب واضح است، نمیتواند از نثر مطبوعاتی خودش فاصله بگیرد. پرانتزهای باز متوالی که گاهی باعث گمکردن خط داستان میشوند و از عادات طنزنویسی در مطبوعات بوده، تنها یک نمونه از ردپای ابراهیم رهای ژورنالیست در رمان است: «آقای معیری در طول زندگی به دو چیز علاقه داشت؛ یکی پیادهروی و دیگری دکتر مصدق. بزرگترین سؤالش حتا بیش و پیش از بودن یا نبودن، این بود که مردمِ همیشه در صحنه (احتمالا مردم آن زمان لقب دیگری داشتند، ما همین از دستمان برمیآمد!) چرا طی چهل و هشت ساعت از زندهباد مصدق به جاوید شاه تغییر موضع دادند» (ص 7). این تلاش ناموفق از منظر رمان و قواعد رماننویسی به کتاب ضربه زده است. یعنی در رعایت اغلب ارکان و اجزای رمان تنها با تلاشهایی ناموفق طرف هستیم که بیشتر از آنچه ما را با یک «رمان طنز» مواجه کند، همچنان با یک «نثر طنز» روبهرو میکند. اصلیترین مشکل رمان دریوری تعدد کاراکترهاست که بهخودیخود ایراد محسوب نمیشود و حتی اخیرا نمونه کمدیسینماییاش مثلا «من دیهگو مارادونا هستم» بهرام توکلی را داریم که باوجود تعدد کاراکتر، برای تکتک آنها شخصیتپردازی متمایزی درنظر گرفته و باوجود دعوای طولانی و ادامهداری که در تمام فیلم جریان دارد، قصه از ریتم نمیافتد. یا مثلا در نظر بگیرید کتاب «خانواده نیکاختر» ایرج پزشکزاد را که کاراکترهای فراوانی دارد، اما هیچیک از آنها تیپ نیستند و به حال خودشان رها نمیشوند. از همین نویسنده و طنزپرداز بزرگ، نمونه «داییجان ناپلئون» که دیگر شاهکار است و بهعنوان الگوی کاملی میتواند مدنظر باشد. در رمان دریوری اما ما تعداد زیادی پدر، مادر، فرزند، نوه، نتیجه و کلی کاراکتر دیگر حولوحوش قصه داریم که جز آقای معیری (که نقش کوتاه اما مختصر و مفید و تأثیرگذار!) در داستان دارد، مابقی یا تیپهایی کلیشهای هستند مثل «رستم» که طنزپرداز انتظار داشته، فقط با گذاشتن کلمه «ایش» در دهان او، بپذیریم که «اِوا خواهر» است! یا اینکه تنها نمایندهای از دهههای مختلف که بهخوبی ساخت و پرداخت نشدهاند. رمان دریوری ابراهیم رها اما از لحاظ همین تلاشهای کوچک و بزرگ هرچند ناموفق و در بعضی فصلها مثل فصل اول و آخر نسبتا موفق، جای امیدواری دارد. در روزگاری که اغلب کتابهای طنز ایرانی، مجموعهای از طنزهای مطبوعاتی تاریخمصرفدار و قبلا منتشرشده هستند، ابراهیم رهای مجرب و پُرمخاطب رمان طنزی برای انتشار اختصاصی در قالب کتاب نوشته است و با توجه به قلم خاکخوردهای که دارد، در طرح سوژه شوخی، اجرا و مفرحکردن فضای کلی رمان موفق بوده است. همچنین سوژه اصلی رمان نیز جذاب و گیراست؛ یک نوع نقیضه بر «مادر» علی حاتمی. اینجا اما پدری میمیرد که خانوادهای که در فیلم مادر درام میساختند، به همان اندازه حالا موقعیت کمدی ایجاد میکنند. نگاه غالب ابراهیم رها که او را با پیشینه طنزهای سیاسی میشناسیم، در کتاب دریوری اجتماعی است. کمااینکه کتاب قبلی او «چهقدر خوبیم ما!» نیز کاملا تمی اجتماعی داشت و با استقبال گستردهای مواجه شد. انگار ابراهیم رها تعمدا میخواهد از سیاست فاصله بگیرد، انگار به نتیجهای رسیده که او را بهجای نقد سیاسی، بیشتر به سمت نقد اجتماعی میبرد تا شاید اصلاح اجتماع به اصلاح سیاست منجر شود. هرچند در کتاب رگههای کوچکی جتی مستقیم از سیاست پیدا میکنیم و بهطور مشخص مثلا از سعید جلیلی و محمود احمدینژاد یادوارههای طنزآمیزی داریم! اما دیگر خبری از زبان تیز و تند ابراهیم رهای جسور مطبوعات در داغکردن سیاست نیست. اشکالی هم ندارد. چون قرار است رمان، رمانی اجتماعی باشد و اصلا نگارش یک رمان طنز سیاسی بدون آنکه دچار تاریخمصرف شود، کار چندان آسانی نیست. در نمونههای جدیتر مثلا رمان «قلعه حیوانات» جورج اورول را داریم که در اصل یک نوشته جدی و سیاسی اما تند و تیز و ناقد است که نویسنده برای فرار از تاریخ مصرف سراغ نوعی نمادگرایی رفته و گذر تاریخ و ماندگاری رمانش، ثابت کرده که موفق هم بوده است. رمان دریوری یک رمان طنزآمیز اجتماعی (و نه طنزِ اجتماعی!) است که یک موقعیت خوب طنز برای آغاز کار خود فراهم کرده، شوخی با مرگ که البته وودی آلن سروته آن را استادانه درآورده است! ابراهیم رها اما بیشتر از پرداخت به همین موقعیت که سوژه اولیه او بوده، گرفتار شوخیهای فراوان کلامی و بعضی جاها کلیشهای شده است. آنوقت ارتباط این کلیشهگویی و مستقیمنویسی با نمادهای دهههای مختلف نسلهای پس از انقلاب و مثلا اینکه آقای معیری نماد ایران است با هزاران تضاد و تناقض، در فرم کلی رمان مشخص نیست. یعنی فرم رمان دریوری در طول داستان، یکدست باقی نمیماند و بستری هم برای تغییر طنزآمیز آن ایجاد نمیشود. درواقع این تغییر روند بیشتر از آنچه هوشمندانه باشد، از همان نداشتن سبقه در رماننویسی ناشی میشود. پایانبندی دریوری به گمان نویسنده پایانبندی تکاندهنده و غافلگیرانهای است، اما کاملا پیشبینیشدنی بود. آقای معیری در آخر داستان زنده میشود، اما چرا؟! دیگر به چه درد میخورد؟! نویسنده در مصاحبهای گفته: «کتاب جلدهای دوم و سوم هم دارد!». منتها غافل شده که ما با کتاب مستقل دریوری طرف هستیم و اگر کسی مثل من از این گفتوگو بیخبر باشد، درباره این ضعف و دیگر ضعفهایی که قرار است در جلدهای بعدی جبران شود، چه فکر میکند؟!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.