درباره فراز و فرود يك سازمان
ناسا؛ پس از آپولو
حامد حامدیان
پس از برنامه آپولو و ایستگاه فضایی اسکایلب، ادامه برنامه فضایی ناسا حدود یک دهه با تأخیر مواجه شد. برنامه بعدی یعنی شاتل فضایی با هدف انجام پروازهای فضایی معمولی ایمن و ارزان طرحریزی شد. با وجود این، ناسا تنظیمات گستردهای را برای شاتلها در نظر گرفته بود که بعضی از آنها کاملا عجیب بودند، آنها بهصورت یک وسیله یکونیممرحلهای با قابلیت استفاده مجدد درآمدند که هزینه توسعهای بالغ بر 5.15 میلیارد دلار داشتند. در پنجم ژانویه سال 1972، رئیسجمهور «نیکسون» تصمیم دولت مبنی بر ساخت شاتل فضایی را به دلایل سیاسی و اعتبار ملی اعلام کرد. از نظر سیاسی، این تصمیم به احیای صنعت هوافضا (که بعد از آپولو رو به کندی گذاشته بود) در ایالتهای کلیدی آمریکا بهویژه کالیفرنیا، تگزاس و فلوریدا کمک میکرد، همچنین با این کار حمایت این ایالتها را در انتخابات آینده بهدست میآورد. حمایتکنندهها - بهویژه کاسپر وینبرگ که بعدها وزیر دفاع ریگان شد- تأکید داشتند ساخت ناوگان فضایی شاتل بار دیگر جایگاه ابرقدرتی آمریکا را مسجل کرده و به بازگرداندن اعتمادبهنفس این کشور در حوزه نبوغ فناوری، هم در داخل و هم در خارج کمک میکند و منجر به موفقیت میشود. این مسئله صرفا یک اعتبار ملی بود. در واقع رهبران آمریکایی از برنامه شاتل نهفقط بهدلیل شایستگی آن، بلکه بهدلیل اهداف سیاسی بسیار ویژه خود حمایت میکردند. بنابراین شاتل فضایی که در اوایل دهه 1970 وارد عرصه شد، دراصل حاصل یک مصلحتاندیشی بود و شامل سه جزء اصلی میشد؛ یک فضاپیمای مدارگرد با بال مثلثیشکل و یک محفظه بزرگ برای سرنشینان آن، یک محفظه باری بزرگ با ابعاد 15 در 60فوت و سه موتور اصلی؛ دو راکت بوستر سوخت جامد و یک تانکر سوخت خارجی حاوی هیدروژن مایع و اکسیدایزر لازم برای احتراق در موتورهای اصلی. البته مدارگرد و بوسترهای سوخت جامد قابلیت استفاده مجدد را داشتند. بعد از یک دهه طراحی و توسعه، در 12 آوریل 1981 شاتل کلمبیا نخستین پرواز مداری آزمایشی خود را با موفقیت انجام داد و فقط پس از چهار پرواز دیگر در سال 1982، رئیسجمهور رونالد ریگان اعلام کرد این سامانه پرواز عملیاتی شود. از آن پس این سامانه وظیفه حمل همه محمولههای دولت آمریکا اعم از محمولههای نظامی، علمی و ماهوارههای تجاری را بر عهده گرفت. اما سامانه شاتل بهسرعت جایگاهی ناامیدکننده پیدا کرد. تا ژانویه 1986 فقط تعداد 24 پرواز فضایی شاتل انجام شده بود، درحالیکه در دهه 1970 ناسا تعداد پروازهای بیشتری را در سال برای این سامانه فضایی برنامهریزی کرده بود. تجزیهوتحلیلها حاکی از آن بود شاتل نه ارزان است و نه میشود به آن اعتماد کرد؛ دو عامل ابتدایی که توسعه شاتل براساس آنها انجام گرفته بود. بسیاری موافق این بودند که تلاشهای صورتگرفته در این برنامه هم یک پیروزی و هم یک تراژدی را رقم زده است؛ برنامهای که درگیر بلندپروازیهای زیادی بوده و منتج به وسیله نقلیه فوقالعاده پیچیدهای شد که تا آن زمان هیچ کشور دیگری روی زمین توانایی ساختن چنین وسیلهای را نداشت. درعینحال، شاتل اساسا ادامه نمایشهای تماشایی فضایی آمریکا پس از آپولو بود که قابلیتهای فزاینده تبلیغاتی آن مورد توجه واقع نشد. این سامانه تعداد کمتری پرواز و آزمایش علمی نسبت به آنچه ناسا عموما پیشبینی کرده بود را به انجام رساند. همه این انتقادات بهدنبال ازدستدادن شاتل چلنجر در 28 ژانویه 1986 به اوج خود رسید. هرچند این اتفاق دلایل دیگری هم داشت؛ فشارهایی که برای اجرای زمانبندیشده پروازهای شاتل در سراسر سال 1985 اعمال میشد و نیز پروازهای عقبافتاده قبلی، کارمندان ناسا را وادار به ایجاد و قبول رویههای کوتاهکردن عملیات اجرائی شاتلها کرد که این کار احتمال بروز فاجعه را افزایش میداد. این حادثه از آن جهت فاجعهبارتر شد که سرنشینان کشتهشده چلنجر، جامعه کوچکی از مردم آمریکا را به لحاظ نژاد، جنسیت، مذهب، جغرافیا و پیشینه تداعی میکردند. این حادثه به یکی از مهمترین وقایع دهه 1980 تبدیل شد؛ چراکه میلیونها نفر در سراسر جهان بهصورت زنده شاهد انفجار و کشتهشدن فضانوردان بودند. فاجعه چلنجر، برنامه شاتل فضایی را با یک وقفه دوساله مواجه کرد تا ناسا سامانه را بازبینی و بازطراحی کند. در 29 سپتامبر 1988 شاتل فضایی دوباره آماده پرواز شد. پروازهای بعدی شاتل شامل آزمایشهای علمی و فناوری متعدد (از استقرار کاوشگرهای فضایی مهم مانند نقشهبردار راداری زهره ماژلان در سال 1989، تلسکوپ فضایی هابل در 1990 و «اسپیسلب» گرفته تا راهپیمایی فضایی سهنفره در سال 1992 برای بازیابی و برگرداندن یک ماهواره به زمین و نیز مأموریت ملاقات با ایستگاه فضایی میر روسیه و ساخت ایستگاه فضایی بینالمللی) همهوهمه به وسیله شاتلهای فضایی صورت گرفته است. در سال 1984 دولت ریگان برای تقویت دوباره برنامههای فضایی، خواستار توسعه یک ایستگاه فضایی دائمی با همه تجهیزات لازم شد. در ابتدا هزینه این پروژه هشت میلیارد دلار برآورد شده بود. پس از گذشت پنج سال هزینه پروژه بیش از سه برابر شد و بهاینترتیب تجهیز ایستگاه فضایی بسیار گران درآمد. ناسا بهناچار بودجه ایستگاه فضایی را قطع کرد و درنهایت هیچکس از این پروژه رضایت نداشت. در سال 1993 روابط بینالمللی کشورها اجازه داد تا ناسا در یک مذاکره و تصمیمگیری تاریخی با روسیه در ساخت ایستگاه فضایی بینالمللی همکاری کند. در سال 1998 اولین اجزای ایستگاه پرتاب شد و در سال 2000 اولین سرنشینان عازم ایستگاه فضایی بینالمللی شدند. در آغاز قرن بیستویکم 16 کشور در ایستگاه فضایی بینالمللی مشارکت کردند، اما حادثه ازدستدادن یکی دیگر از شاتلهای فضایی گریبانگیر ایستگاه فضایی بینالمللی شد و بهاینترتیب ناوگان فضایی شاتل در ساخت و رساندن تجهیزات به ایستگاه فضایی ناتوان ماند. بهطور پیوسته ایستگاه فضایی بینالمللی با مسائلی جدی از طرف سیاستگذاران درباره دستورکارهای سیاسی بدون توافق جمعی دستوپنجه نرم میکرد. در فوریه 2003 پس از مأموریتهای متعدد، تراژدی دیگری اینبار برای شاتل کلمبیا رقم خورد و در هنگام بازگشت به جو دچار حادثه و منفجر شد. پس از یک وقفه دیگر برای برطرفکردن مشکلات فنی منجرشده به حادثه کلمبیا، برنامه شاتل فضایی تا تکمیل ساخت ایستگاه فضایی بینالمللی ادامه یافت. در نهایت تا سال 2011 پرونده برنامه شاتل فضایی آمریکا درمجموع با 135 مأموریت خاتمه پیدا کرد. پس از بازنشستگی ناوگان شاتل فضایی، ایالات متحده آمریکا ذاتا وسیلهای بومی برای رسیدن به مدار در اختیار نداشت؛ بنابراین برای رفتوآمد به ایستگاه فضایی بینالمللی از کپسولهای سایوز روسیه استفاده میکرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.