|

اهميت هفته جهاني فضا در گفت‌وگو با «حسن ناصح»، اولین دکترای فضایی ایران

فضا بستری برای صلح و آرامش

گروه علم: با نام‌گذاری هفته جهانی فضا در سال جاری به ‌عنوان «سنجش از دور، توانمندسازی آینده» یک‌بار دیگر توجه مردم و رسانه‌ها به کاربردهای فضا و به‌ویژه کاربردهای سنجش از دور و همچنین دشواری‌های این عرصه جلب شد. به همین مناسبت با دکتر «حسن ناصح»، اولین دکترای فضایی ایران گفت‌وگو کردیم.

امروزه علوم فضایی چه نقش و تأثیری در زندگی روزمره ما دارد؟ اگر بخواهیم به این سؤال پاسخ کاملی دهیم، باید تأثیرگذاری علوم فضایی را به دو بازه زمانی کوتاه‌مدت و بلندمدت تقسیم کنیم. نقش و تأثیرات کوتاه‌مدت علوم فضایی همان چیزی است که به آسایش و رفاه مردم کمک می‌کند که برای نمونه می‌توان به علوم سنجش از دور، مخابرات، ناوبری، زیست‌فضایی، رصد فضایی و حامل‌های فضایی اشاره کرد که نقش هر یک در ایجاد رفاه بشر بسیار پررنگ است. نقش بلندمدت علوم فضایی دیگر نقش منطقه‌ای و محلی (رفاه و آسایش) برای بشر ندارند، بلکه به صورت جهانی به بقای بشر کمک می‌کنند. به عبارت دیگر، پرداختن به علوم فضایی در بلندمدت، ضمن پاسخ به سؤالات بنیادین بشر و افزایش معرفت‌شناسی و هستی‌شناسی، یافته‌هایی را درباره امکان وجود زیست در سیارات دیگر در اختیار ما قرار می‌دهد که بقای بشر را در آینده تضمین می‌کنند. برای نمونه، حامل‌های فضایی در کوتاه‌مدت برای پرتاب و تزریق ماهواره‌ها به مدار به ما کمک می‌کنند، ولی در آینده این حامل‌های فضایی ضمن پرتاب محموله‌ها و تلسکوپ‌های سنگین فضایی برای رصد دنباله‌دارهای بزرگ که بقای کره زمین را تهدید می‌کنند، جانشین هواپیماها در سفرهای بین کشورهای با فواصل زیاد می‌شوند. برای مثال، با بهره‌گیری از فضا، سفر بین نیویورک و توکیو در کمتر از دو ساعت انجام خواهد شد. علوم فضایی چه اهمیتی دارد که هفته‌ای را هفته جهانی فضا نامیدند؟ ابتدا لازم است توضیحاتی درباره وجه تسمیه هفته جهانی فضا ارائه شود. این هفته از طرف سازمان ملل متحد هفته جهانی فضا نام‌گذاری شده است که به دو نقطه عطف بشر در موفقیت‌های فضایی برمی‌گردد که در روز چهارم اکتبر اولین ماهواره به نام اسپوتنیک-1 در سال 1957 به فضا پرتاب شد و در روز 10 اکتبر زمانی که قوانین حاکم بر فعالیت کشورها در فضا با رویکرد صلح‌آمیز و بشردوستانه به ماه و دیگر اجرام آسمانی امضا شد، که بازه چهارم تا 10 اکتبر (13 تا 19 مهر) به‌عنوان هفته جهانی فضا اعلام شده است. این دو موفقیت بشر، دو گام بسیار بزرگ در علوم فضایی محسوب می‌شوند. اولین موفقیت تزریق ماهواره در مدار زمین و ارتباط مخابراتی است که می‌توان آن را پایه و بنای اصلی همه موفقیت‌های علوم سنجش از دور، مخابرات و ناوبری و همه بهره‌برداری‌هایی که بشر بعد از آن از ماهواره‌ها داشته است، دانست. دومین موفقیت بزرگ بشر فرود انسان در کره ماه است که می‌توان گفت پایه و اساس همه فعالیت‌های بعدی بشر در حوزه زیست فضایی، علوم سیارات و پرتابگرها است. بنابراین بزرگداشت این هفته برای همه کشورها با توجه به منافعی که فضا برای بشر داشته است، لازم است. شعار امسال هفته جهانی فضا، سنجش از دور و توانمندسازی آینده است. سنجش از دور چه کاربردهایی برای بهبود زندگی روزمره و همچنین پیشرفت علوم و فناوری‌های دیگر دارد؟ در اینجا لازم است به سؤال اول درباره نقش کوتاه‌مدت و بلندمدت علوم سنجش از دور اشاره‌ای کنم. نقش کوتاه‌مدت علوم سنجش از دور را می‌توان در تخمین و اندازه‌گیری میزان سطح زیر کشت محصولات غذایی (گندم، برنج و...)، مساحت جنگل‌ها و اراضی کشاورزی و همچنین تصاویر ماهواره‌ای برای تعیین حدود شهرها و کشورها بسیار کارآمد دانست، ولی نقش بلندمدت علوم سنجش از دور، به بقای ما کمک بسیار زیادی خواهد کرد. نقش بلندمدت علوم سنجش از دور در بررسی علوم زمین در اصطلاحات فضایی، با عنوان علوم اکتشافات فضایی شناخته می‌شود. در ناسا هدف علوم اکتشافات فضایی (که مبنای آن علوم سنجش از دور است)، شناخت علمی سیستم زمین و همچنین یافتن پاسخ براي تغییرات القایی طبیعت و انسان بیان شده است و هدف نهایی آن نیز ارائه راهکار برای بهبود پیش‌بینی اقلیم، آب‌وهوا و خطرات طبیعی است. پرداختن به این علوم از جنبه‌های زیر بسیار حائز اهمیت است: - باوجود چیزی که شاید برای بسیاری از افراد باورکردنی نباشد، زمین یک سیستم دینامیک و پیچیده است و بشر هنوز نتوانسته است آن را کامل بشناسد. - لازم است اتمسفر، بخش‌های سخت و سنگی‌شکل زمین، همچنین هیدروسفیر (آب) و دیگر بخش‌ها و اجزای کره زمین به صورت یک سیستم واحد مرتبط به هم شناخته شود و مورد مطالعه و بررسی قرار گیرد (یعنی مطالعه به صورت جهانی و نه محلی). - سیاره زمین به طور کلی (در همه زمان به صورت موقتی یا دائم) در حال تغییر است و تغییرات آن برگرفته از خورشید و محیط فضاست. با توجه به مطالبی که در بالا گفته شد، پرداختن به علوم سنجش از دور به بسیاری از ابهامات بشر نظیر گرم‌شدن کره زمین، آب‌شدن بسیاری از یخچال‌های طبیعی، خشک‌سالی، ریزگرد و زلزله و... پاسخ می‌دهد و به نگهداری محیط ‌زیست در آینده کمک جدی خواهد کرد. با توجه به اینکه علوم و فناوری هوافضا، بسیار پیشرفته است، آیا کشور ما می‌تواند در آینده یکی از نقش‌آفرینان این عرصه باشد؟ پاسخ این سؤال مثبت است، چراکه در‌حال‌حاضر کشور عزیزمان ایران جزء معدود کشورهای دارای فناوری پرتاب ماهواره به مدار است و همچنین تاکنون چندین ماهواره سنجش از دور به صورت بومی طراحی، ساخته و پرتاب شده است. همان‌طور که در اسناد بالادستی نظیر سند چشم‌انداز توسعه هوافضا درباره توسعه فناوری‌های مرتبط با علوم فضایی در افق چشم‌انداز 1404 بسیار تأکید شده، کشور ما از نظر فناوری فضایی به بلوغ لازم برای رشد چشمگیر صنعت فضایی دست یافته است. ولی این سیر پیشرفت درصورتی‌که بودجه و اعتبار لازم را در آینده نداشته باشد، با ازدست‌دادن نیروی انسانی متخصص برای شروع پیشرفت، حتی ممکن است تا یک دهه برای اوج‌گیری زمان نیاز داشته باشد. بنابراین برای نقش‌آفرین‌بودن، حمایت مالی بسیار مؤثر خواهد بود. هم‌اکنون در پژوهشگاه هوافضا چه فعالیت‌هایی در زمینه معرفی هفته جهانی فضا انجام می‌شود؟ پژوهشگاه هوافضا به‌عنوان طلایه‌دار اعزام موجود زنده به فضا، در برگزاری مراسم هفته جهانی فضایی هرساله نقش ایفا می‌کند و از مراکز مختلف برای آشنایی فراگیران این حوزه دعوت می‌شود تا با فضا و کپسول‌های فضایی آشنا شوند. این پژوهشگاه در راستای ترویج علوم فضایی، نشریه‌هایی را نیز منتشر می‌کند که از جمله آنها می‌توان به نشریه علمی- ترویجی «فناوری در مهندسی هوافضا» اشاره کرد. چرا در سال‌های اخیر فعالیت‌های فضایی ایران، دچار رکود شده است؟ برای پاسخ صحیح به این سؤال لازم است نگاهی 10ساله به برنامه‌های فضایی و همچنین سیاست‌های دولت‌های مختلف در برخورد با علوم فضایی داشته باشیم. پس از یک دوره فعالیت فضایی، ماهواره ملی امید در سال 87 به‌طور موفقیت‌آمیزی به فضا پرتاب شد. این پرتاب مرهون زحمات و عزم جدی متخصصان و دانشمندان این حوزه بود که ناگهان با توجه به بازتاب اجتماعی و غرور ملی، توجه برخی سیاست‌مداران را به خود جلب کرد. پس از این سال بودجه و اعتبارات زیادی بدون وجود زیرساخت‌های مورد نیاز برای توسعه این حوزه، سبب شد برخی از بودجه‌های این حوزه هدر رود. متأسفانه این هدرروی‌ها با بزرگ‌نمایی و تغییرات ساختاری سازمان فضایی در دولت بعد سبب شد حوزه فضایی ضمن صرف زمان زیاد در جابه‌جایی‌های ساختاری، به حوزه‌ای هدردِه منابع مالی نیز شناخته شود. با توجه به تغییر ساختارها و همچنین بحران‌های مالی، درنهایت این حوزه با یک تفریط در اختصاص بودجه مواجه شد که یک رکود در حوزه فضایی را به‌دنبال داشت. در‌حال‌حاضر معطلی بیش از این و پرداختن بیش از حد به تغییر چارت سازمانی و... دیگر به صلاح این حوزه نیست و باید به صورت کلان برنامه‌های فضایی با تأمل تعریف و در مراکز مرتبط پژوهشگاهی و دانشگاهی شروع شوند. ادامه این سیر نهایتا به ازدست‌دادن ارزشمندترین پارامتر فضایی کشور منجر خواهد شد و آن نیروی انسانی متخصص است. بازتربیت این بخش برای شتاب مجدد دست‌کمی از شروع مجدد فعالیت‌های فضایی به همراه نخواهد داشت. آیا دستاوردهای فضایی ایران، به هزینه‌هایش می‌ارزد؟ همان‌طور که آموزش در مدارس را نمی‌توان ارزش‌گذاری کرد، دستاوردهای فضایی را نیز نمی‌توان با هزینه‌های مصرفی مقایسه کرد. دستاوردهای فضایی در بسیاری موارد موجب استقلال، امنیت و اقتدار و... می‌شوند که از ارزش آنها از هزینه صرف‌شده در این حوزه بسیار بالاتر است. در سال‌های اخیر، برخی از قدرت‌ها تلاش دارند از فضا به‌عنوان ابزار نظامی استفاده کنند. این نگاه چه تأثیری بر صلح جهانی دارد؟ استفاده ابزاری از فضا در راستای اهداف نظامی را می‌توان در همان انگیزه‌های پیشرفت‌های اولیه فضایی در دوران جنگ سرد (بعد از جنگ جهانی دوم) در دهه 50 میلادی در دو ابرقدرت بلوک شرق به رهبری شوروی سابق و بلوک غرب به رهبری ایالات متحده آمریکا در حوزه فضایی رصد کرد. بنابراین در‌حال‌حاضر نیز که بسیاری کشورها مانند کشور عزیزمان ایران فقط دنبال بهره‌گیری از موهبت‌های صلح‌آمیز فناوری فضایی هستند، متأسفانه بسیاری از نظام‌های سلطه، به فضا به‌عنوان ابزار سلطه‌گری نگاه می‌کنند. سرانجام این نگاه در جهان سبب دورشدن از اهدافی خواهد شد که فضا را برای خدمت‌رسانی و آسایش بشر می‌داند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.