پژوهش و برنامهریزی مکمل هم هستند
سیدتقی کمالی*
توسعهیافتگی پیوند وثیقی با پژوهش و سیاستگذاری پژوهشی دارد. جامعهای که در عرصههای مختلف آن پژوهش نقش محوری دارد، قابلیتها و ظرفیتها بهدرستی شناسایی شده و به بهترین نحو از آنها بهرهبرداری میشود. از سوی دیگر، کماعتنایی به جایگاه و اهمیت پژوهش و نبود اصول و موازین مشخص برای پیشبرد برنامههای پژوهشی، سبب رکود و ضعف در ارکان جامعه خواهد بود. برهمیناساس، دانستن زمینهها و ضرورتهای علمی و پژوهشی در حوزههای مختلف اداره جوامع کمک شایان توجهی به توسعهیافتگی و ارتقای سطوح مدیریتی خواهد كرد. ترسیم مختصات علمی و پژوهشی جامعه ایران یکی از موارد ضروری است که نهادها و سازمانهای متعددی بدان توجه كردهاند و در رأس آنها وزارت علوم، تحقیقات و فناوری عهدهدار راهبری آن است. در سالهای گذشته پژوهش در کشور با چالشها و کاستیهای بسیاری مواجه بوده است. با وجود تلاشهای صورتگرفته و رشد نسبی بهدستآمده همچنان سرانه پژوهشی کشور در قیاس با کشورهای توسعهیافته اندک و مسائل و مصائب آن در دانشگاهها و مراکز علمی بسیار است. بنابر تجربیات و بررسیهای صورتگرفته در سالهای اخیر در اینجا به موارد قابلتوجهی از چالشهای پژوهشی کشور اشاره میشود:
1- گرایشهای هیجانی به سوی یک موضوع در پژوهشهای دانشگاهی متأثر از جو غالب در رشتههای علمی مختلف و نه الزاما مبتنیبر نیازسنجی پژوهشی است. 2- برخی موضوعات پژوهشی بر حسب سهولت پرداختن به آن موضوع و قابلیت تسریع در اتمام و نهاییشدن انتخاب میشوند و عمدتا کمتر با پژوهشهای جدی و طولی که به زمان بیشتر و تناوب زمانی نیاز دارند، مواجه هستیم. 3- غلبه کمیگرایی بر کیفیگرایی در پژوهشهای علوم انسانی و اجتماعی، آفت جدی پژوهشهای دانشگاهی ماست. باید دانست پژوهشهای کیفی در علوم انسانی و اجتماعی امروزه در دنیا جایگاه برجستهای دارد و متأسفانه فضای غالب دانشگاهی ما این پژوهشها را جدی نمیگیرد.
4- شخصیتمحوری در پژوهشهای دانشگاهی جای محتوامحوری را گرفته است، به این معنا که ملاک نظر قرارگرفتن این مسئله که پژوهش از سوی چه افرادی انجام شده است تا اینکه موضوع، روند و نتایج پژوهش در نوع خود، چه دستاوردها و نوآوریهایی را ارائه میدهد. 5- منتشرنشدن گزارش و نتایج پژوهشهای دانشگاهی در سطوح ملی و منطقهای برای حوزه عمومی و حتی به نحو مناسب برای جامعه علمی کشور. حوزه عمومی جامعه به طور عمده از پژوهشهای انجامشده آگاهی نمییابند (به منظور عمومیسازی و ترویج علم) بدتر اینکه جامعه علمی کشور نیز کمتر از نتایج بهدستآمده آگاهی مییابد، مگر اینکه بر حسب ضرورت نیاز به ارجاع به آن پژوهش داشته باشد. 6- نبود برنامه منظمی بر امکانسنجی بازتولید یا تکرارپذیری پژوهشهای انجامشده مبنی بر اینکه آیا این پژوهش در دوره زمانی یا مکانی دیگر قابلیت تکرارشوندگی دارد تا بتوان صحت آن را تأیید کرد، در ایران به این موضوع کمتر توجه میشود. 7- اجرای ضعیف پژوهشها در دانشگاههای کشور و متکیبودن بر یک یا چند مد یا متد مشخص بهویژه درک نامناسب از موضوع و مقتضیات پژوهشها و بنابراین شکلگرفتن قشریگرایی و روند مکانیستی در انجام پژوهشهای دانشگاهی و بهویژه دانشجویی. 8- نبود روحیه مشارکتی در انجام پژوهشهای دانشگاهی و متکیبودن فعالیتهای پژوهش بر فرد یا افراد معدود به دلیل آنچه تکمحوریبودن فعالیتها به جای تیمیبودن آن خوانده میشود که البته در رشتههای مختلف علمی میزان این مشارکت بالاوپایین دارد. 9- پایینبودن انگیزه جدی برای فعالیتهای پژوهشی بهعنوان یک حرفه در میان فارغالتحصیلان دانشگاهی و عمدتا تمایل به کسب جایگاههای اداری و آموزشی. 10- بعضا نوعی هراس از دسترسی به نتایج پژوهشهای علمی در دستگاههای دولتی کشور و سازوکارهای محدودکننده برای دسترسی عمومی به پژوهشهای دانشگاهی وجود دارد. 11- تبدیلشدن پژوهشهای دانشگاهی به ابزاری برای ارتقای استادان و کسب امتیازهای دانشجویی به جای ایجاد روحیه و رویه پژوهشگری در میان دانشجویان و متخصصان دانشگاهی کشور و متعاقب آن باندگرایی نشریات علمی و بدهبستانهای ناشی از آن و استثمار دانشجویان از سوی استادان و ایجاد تلقیهای غلط در فعالیتهای علمی و پژوهشی. با شناخت، واکاوی و رفع چالشهای اشارهشده، امکان بهرهبرداری حداکثری از ظرفیتهای علمی فراهم شده، شاهد هموارشدن بسترهای فعالیت علمی و پژوهشی در مسیر توسعه ملی خواهیم بود. سیاستگذاری، فعالیتهای علمی و پژوهشی و برنامهریزی و اقدام مکمل هم هستند. هرگاه بخشی از این جریان بدون درنظرگرفتن موانع و کاستیها سرگرم امور معمول شود، چرخههای توسعه و تعالی جامعه با خلل مواجه میشود. متأسفانه نابهنجاریهای سیستمی در نظام آموزشی و پژوهشی کشور، بنابر آنچه برشمرده شد، مشاهده میشود. رفع این نابهنجاری و مدیریت اصولی برنامههای آموزشی و پژوهشی، ضرورتی است که در دورهها و مراحل مختلف سیاستگذاری پژوهشی نباید از آن غافل ماند. * پژوهشگر جامعه اطلاعاتی و تحلیلگر روندهای آینده
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.