|

نگاهی سریع و دقیق به عربستان

کتاب «درباره عربستان» نوشته «کارن الیوت هاوس»، خبرنگار «وال‌استریت‌ژورنال»، کتابی جمع‌وجور و پرمحتوا و درعین‌حال فشرده درباره عربستان امروز است. نویسنده برای آشنایی دقیق‌تر با این کشور، پنج سال در عربستان زندگی کرده و با صدها نفر از مردمان محلی تا شخصیت‌های سیاسی و اثرگذار این کشور گفت‌وگو کرده است. کتاب به‌دلیل ارزنده‌بودنش برنده جایزه پولیتزر شد و حال بعد از چهار سال «مرتضی رجایی‌خراسانی» و «فاطمه‌مهسا ‌کارآموزیان» (همسرش) آن را به فارسی برگردانده‌اند. در صفحه 24 این کتاب می‌خوانیم: «آل‌سعود مانند یک ساختمان ضد زلزله است. بارها خردمندانه در هنگام شدیدترین فشارها کمی خم شده‌اند؛ اما بعدها به‌مرور زمان بیشتر آنچه را که از دست داده بودند، پس می‌گرفتند و به این صورت است که رقص ظرافت‌مندانه حکام با مذهبیون ادامه می‌یابد. این رابطه گاهی نرم است و گاهی سخت؛ اما آل ‌سعود همیشه بر آن مسلط است. آل‌‌سعود از معاویه خلیفه قرن هفتم میلادی درس گرفته است». کتاب «درباره عربستان» در 10 فصل تنظیم شده است که می‌توان فصل‌ها را در چند محور زیر خلاصه کرد: مهارت در حکمرانی (چگونگی ترکیب‌شدن سیاست و مذهب در عربستان به‌اضافه روش حکمرانی در سایه شمشیر و سرکوب شدید مردم و مخالفان)؛ جامعه‌ای پیچیده و تودرتو (وضعیت زنان، جوانان، میزان سواد و بی‌سوادی، رشد استفاده از اینترنت و...)؛ وضعیت وخیم اقتصادی (رخوت دیرینه سعودی‌ها، فقر گسترده مردمان فرودست جامعه یا به‌گفته نویسنده «اخراجی‌ها»؛ امری که موجب شده عربستان را به «کشور گدایان» تبدیل کند)؛ قانون‌شکنان (مخالفان اعم از جهادی‌ها، سلفی‌ها، تروریست‌ها و...)؛ شاهزادگان که در دو بخش جداگانه (تفاوت‌های ظاهری و اشتراکات باطنی و مسئله جانشينی) به آنها پرداخته شده است. کتاب تألیف سال 2012 بوده و بنابراین دوران ملک‌سلمان را شامل نمی‌شود. نویسنده در تحلیل خود چند نفر را به‌عنوان جانشین امیر عبدالله معرفی می‌کند که اتفاقا هیچ‌کدام درست از آب درنمی‌آید. او همچنین درباره پروسه جانشینی مانند بيشتر تحلیلگران سیاسی بسیار ابراز نگرانی می‌کند؛ ولی آنچنان که اتفاق افتاد و ما شاهد آن بودیم این نگرانی‌ها کاملا بی‌مورد بود. در این کتاب به موضوع شیعیان و سایر اقلیت‌ها کمتر پرداخته شده است. با‌این‌حال نویسنده با هوشمندی مسئله رقابت ایران و عربستان را تا جایی که توانسته تحلیل کرده است. در صفحات 201 و 209 مي‌خوانیم: «باید دانست که تنها دو قدرت بزرگ برای بقاي عربستان سعودی حائز اهمیت هستند: ایران و آمریکا. عربستان سعودی از ایران می‌ترسد و ایران را هم به دلایل سیاسی و هم مذهبی بزرگ‌ترین تهدید خود می‌بیند. بسیاری از سعودی‌ها فکر می‌کنند که هدف ایران اشغال دو مکان مقدس اسلام و اعلام دولت شیعه در مناطق نفت‌خیز استان‌های شرقی عربستان سعودی است که هم‌جوار شيخِ‌نشین‌های امارات متحده عربی و بحرین هستند؛ جایی که اکثریت با شیعیان است. برای آل‌ سعود ازدست‌دادن نفت یا مشروعیت مذهبی به‌معنای شکستن طلسم سلطنت و سرنگونی پادشاهی است...؛ اما حقیقت این است تا زمانی که ایرانیان روابط تیره‌ای با ایالات متحده آمریکا دارند، در عربستان سعودی دلیلی برای ترس از ایران - حداقل در کوتاه‌مدت- وجود ندارد». یکی از فصول درخشان کتاب «سناریوها» درباره آینده عربستان سعودی است. در این فصل نویسنده سعی می‌کند موضوع «امکان اصلاحات» را در عربستان بررسی كند و در آن سه سناریو را مدنظر قرار دهد. در صفحه 95 کتاب نوشته شده است: «جامعه سعودی همان‌طور که دیدیم در طول خطوط گسست متعدد قبیله‌ای، منطقه‌ای، مذهبی، جنسیتی و دیگر موارد تقسیم‌بندی شده است. تمام این تقسیم‌بندی‌ها به‌وضوح در بین جوانان سعودی قابل مشاهده است. گسست‌های بین ماشین‌سواران خوش‌گذران خیابان «تحلیه» ریاض و دانشجویان با انضباط اما پرسشگر دانشگاه امام، بین زنان جوان تحصیل‌کرده در «آرامکو» سعودی و دختران منزوی بالای کوه «فیفا» بسیار قابل توجه است و لذا تهدیدی برای ثبات رژیم آل ‌سعود است. شاید یک روزی جامعه سعودی یک‌دست بود؛ اما نسل کنونی کاملا غیر‌یک‌نواخت است و به آن‌هم افتخار می‌کند. تنها چیزی که بین همه سعودی‌ها مشترک است، ناراحتی از وضعیت موجود است. نحوه مواجهه با این فشارها بزرگ‌ترین چالشی است که رژیم سعودی باید با آن دست‌وپنجه نرم کند». در پایان نویسنده کشور عربستان را به یک هواپیمای 747 تشبیه کرده؛ در صفحه 227 می‌نویسد: «747 سلطنتی پرواز می‌کند، هم پول فراوان دارد و هم نقص فنی! کمابیش پر از خلبان‌های پیر و فرتوت آل ‌سعود است. هواپیما در حال ازدست‌دادن ارتفاع و تمام کردن بنزین است، مسافران آن در قسمت فرست‌کلاس شاهزاده‌های سلطنتی هستند و در قسمت اقتصادی هواپیما، شهروندان سعودی در ازدحام و ناراحتی در کنار هم نشسته‌اند. در میان آنها افراطیون مذهبی هستند که می‌خواهند هواپیما را برگردانند و همچنین تروریست‌هایی که می‌خواهند خلبان را بکشند و هواپیما را به مقصدی نامعلوم بربایند و بروند. شاید جایی در این هواپیما گروهی خلبان لایق که بتوانند هواپیما را به سلامت بنشانند، وجود داشته باشند؛ اما به نظر نمی‌رسد هرگز به آنها فرصتی داده شود. هواپیمای 747 در بین بادهای سخت پرواز می‌کند، شاید سقوط کند، شاید هم ربوده شود». از ویژگی‌های مهم کتاب خلاصه‌نویسی و صراحت لحن آن است. یکی دیگر از ویژگی‌های مهم آن نگاه زنانه و به‌خصوص نگاهی از درون زنان عربستان به وضعیت این کشور است که اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد. زیرا نویسنده به‌دلیل ساده زن‌بودن توانسته است ارتباط خوب و نزدیکی با خانواده‌های فرودست و فرادست سعودی برقرار كند و از طریق آنان اعماق این جامعه معماگونه عربستان را به خواننده نشان دهد. در آنجاست که ما به‌وضوح به نقش سنت‌ها، مذهب، عادت‌های قبایلی، تضاد طبقاتی و تضاد شدید بین سنت و مدرنیته پی می‌بریم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.